Графічнае сведчанне страчанай насценнай карты свету (каля 1490) Генрыха Мартэлуса


Графічнае сведчанне страчанай насценнай карты свету (каля 1490) Генрыха Мартэлуса

Генрых Мартэлус (Henricus Martellus), нямецкі картограф, які дзейнічаў у Фларэнцыі прыблізна з 1459 па 1496 гады [1], быў адным з найважнейшых картографаў канца XV стагоддзя. Існуюць важкія доказы таго, што яго карты паўплывалі на геаграфічныя ўяўленні Хрыстафора Калумба [2]; было выказана вельмі праўдападобнае меркаванне, што Марцін Бегайм (Martin Behaim, 1459–1507) абапіраўся на карту Мартэлуса пры стварэнні свайго знакамітага зямнога глобуса 1492 года.[3] Да таго ж, Марцін Вальдзеемюлер (Martin Waldseemüller, каля 1470–1520) у значнай меры абапіраўся на вялікую карту свету Мартэлуса пры стварэнні сваёй знакамітай карты свету 1507 года, на якой упершыню была  ўжыта назва "Амерыка" адносна Новага Свету. [4]

Ацалелых картаграфічных прац Мартэлуса мала, і яны дзеляцца на тры групы: два яго рукапісы "Геаграфіі” Пталамея;[5] рукапісы з яго Insularium illustratum (Кнігі астравоў), ілюстраванай картамі;[6] і дзве асобныя карты свету: адна надрукаваная Франчэска Расэлі (Francesco Rosselli, 1445-пасля 1513) [7] і другая — вялікая карта свету Мартэлуса, якая цяпер знаходзіцца ў Елі. У 1940 годзе Раберта Альмагія апісаў картаграфічныя працы Мартэлуса [8], і з таго часу ў гэты корпус была дададзена толькі адна карта − насценная карта памерам 201 × 122 см (6,6 × 4 фута). Карта ўсплыла ў канцы 1950-х гадоў, была прададзена, а потым ананімна перададзена ў Ельскі ўніверсітэт.[9]

Малюнак 1. Выява Атавантэ дэлі Атаванці (1452 - каля 1525, Attavante) Святога Іероніма ў Жэронімушы [*кляштар еранімітаў у Лісабоне] у Санта-Марыя-ды-Белене, на фоне сцяны карта Мартэлуса. Лісабон, Нацыянальны архіў Торэ-ду-Томбо, MS 161/7, f. 2r (1497). Фота: Нацыянальны архіў Торэ-ду-Томбо.

  У гэтым артыкуле я разглядаю насценную карту, намаляваную ў рукапіснай Бібліі 1497 года. Карта не захавалася, і паколькі ў нас няма самой карты, а толькі яе адлюстраванне ў творы мастацтва, натуральна, узнікаюць пытанні аб дакладнасці гэтай выявы і, адпаведна, наконт надзейнасці любых высноў, якія мы можам зрабіць наконт гэтай карты [10]. Але гэтая цяжкасць не перашкаджае нам з заключэннем, што мініятура ўяўляе сабой насценную карту, зробленую Мартэлусам, і вызначэннем месца гэтай карты сярод іншых карт свету Мартэлуса, а таксама з вывучэннем уздзеяння гэтага малюнка на распаўсюджванне і ўплыв картаграфічных прац Мартэлуса.

 Мініятура, пра якую ідзе гаворка, знаходзіцца ў сёмым томе рукапіснай Бібліі, вядомай як Bíblia dos Jerónimos, адной з найлепшых Біблій італьянскага Адраджэння.[11] Яны была выраблена для Бежскага князя, які стаў партугальскім каралём Мануэлем (1495-1521), на працягу трохгадовага працэсу стварэння рукапісу. Кантракт на афарбоўку рукапісу датаваны 23 красавіка 1494 года і захаваўся да нашага часу.[12] Кантракт заключаны паміж Атавантэ дэлі Атаванці (1452 - каля 1525), вядучым фларэнтыйскім ілюмінатарам (расфарбоўшчыкам) рукапісаў [13], і Чыпрыяна ды Серніджы (Cipriano di Sernigi), фларэнтыйскім купцом. Дамова дала Серніджы права кожны дзень правяраць поспехі Атавантэ і прымяняць жорсткія меры пакарання, калі ён адстае ў сваёй працы альбо якасць яго працы не такая, якой павінна быць. Серніджы нічога не пакідаў на волю лёсу, каб спадабацца свайму заступніку герцагу. Сёмы том Бібліі датаваны ліпенем 1497 г., а мініятура, пра якую ідзе гаворка, знаходзіцца на f. 2r на пачатку пралогу да Першага паслання Паўла да карынфянаў. Аркуш мае памеры 410 × 278 мм (16,1 × 11,9 цалі), а мініятура - 180 × 100 мм (7 × 3,9 цалі).

Малюнак 2. Дэталёвасць карты Мартэлуса ў мініятуры Атавантэ. Lisbon, Arquivos Nacionais da Torre do Tombo, MS 161/7, f. 2r (1497). Фота: Нацыянальны архіў Торэ-ду-Томбо.

 Як і на ўступных разваротах з іншых тамоў Бібліі [14], на ёй паказаны Святы Іеронім з манахамі-еранімітамі, для якіх Біблія перадавалася ў кляштар еранімітаў у Бэлеме, недалёка ад Лісабона [15]. Адлюстраванне Ераніма, які жыў у 347–420 гадах у манастыры XV стагоддзя, безумоўна, анахранічнае, але выражае блізкасць манахаў з заснавальнікам іх ордэна. У гэтай сцэне (малюнак 1) Еранім, злева, піша за кафедрай. Два манахі сядзяць перад ім, чытаюць; за імі стаяць сем манахаў і глядзяць у бок Ераніма, адзін з іх звяртаецца да яго. На сцяне за Еранімам паліца з кнігамі, папяровы аркуш або пергамент з надпісам, гадзіннік і насценная карта ў пазалочанай раме (малюнак 2) [16]. Гэты малюнак - яркі прыклад выкарыстання карты ў якасці ўпрыгожвання пакояў для навукоўцаў, што ўвайшло ў моду ў канцы XV стагоддзя і атрымала шырокае распаўсюджанне ў XVI стагоддзі. [17]

Малюнак 3. Карта свету ў лонданскім рукапісе Insularium illustratum Мартэлуса. Лондан, Брытанская бібліятэка, Add. MS 15760, ff. 68v-69r (каля. 1489). Фота: Брытанская бібліятэка.

 Намаляваная карта з'яўляецца працай Мартэлуса: падабенства з картамі свету ў рукапісах яго Insularium illustratum (малюнкі 3 і 5) і з картай свету, распрацаванай Мартэлусам і надрукаванай Франчэска Раселі (малюнак 6), надзвычай вялікае. Праекцыя, мадыфікацыя другой праекцыі Пталамея, такая самая, якой карыстаўся Мартэлус.[18] Ахоп выяўленага свету - ад усходняй Атлантыкі да ўсходняга ўзбярэжжа Азіі - такі ж, як той, які Мартэлус адлюстроўвае ў рукапісах свайго Insularium illustratum і на карце свету, надрукаванай Расэлі, а вялікі азіяцкі паўвостра ў, які выступае на паўднёвы захад у Індыйскі акіян, мае такую самую форму, што і ўсе карты свету Мартэлуса[19]. Тыя карты, што захаваліся з канца ХV - пачатку ХVІ стагоддзя і маюць такое спалучэнне характарыстык, з’яўляюцца картамі Мартэлуса.

 Больш за тое, каляровая гама карты, намаляванай Атавантэ, з блакітным морам і жоўта-карычневымі гарамі вельмі падобная на карту свету ў рукапісе Брытанскай бібліятэкі Insularium illustratum Мартэлуса (малюнак 3) [20], а таксама да карт, выяўленых Мартэлусам у рукапісе "Геаграфіі Пталамея", які цяпер знаходзіцца ў Фларэнцыі.[21]

 Атавантэ меў досвед працы з картамі за некалькі гадоў да таго, як прыехаў маляваць мініятуру ў Bíblia dos Jerónimos, бо прымаў удзел у стварэнні двух рукапісаў Geographia Франчэска Берліньеры 1482 года, у італьянскай вершаванай адаптацыі пталамееўскай Геаграфіі, ілюстраванай картамі.[22] Магчыма, менавіта гэты досвед дапамог Атавантэ значна змяніць карту ў мініятуры, каб гледачы маглі лягчэй распазнаць яе як карту. Калі мае параўнаем малюнкі 2 і 3, мы бачым, як Аттавантэ выявіў Еўропу і Міжземнамор'е - геаграфічныя асаблівасці, якія найбольш лёгка пазнаюцца еўрапейскім гледачом, значна большымі, чым на картах Мартэлуса. На малюнку 3, карта свету ў рукапісе Брытанскай бібліятэкі Insularium illustratum Мартэлуса [23], Міжземнае мора праходзіць прыблізна на паўдарозе ад заходняга краю Еўропы да цэнтральнай лініі карты, у той час як на малюнку Атавантэ яно даходзіць ажно да цэнтральнай лініі карты, і такім чынам прыблізна ўдвая большае, чым павінна быць. Гэтае змяненне, натуральна, выклікала іншыя скажэнні выявы карты Атавантэ: Каспійскае мора знаходзіцца занадта далёка на ўсход за конт пашырэння Міжземнага мора, значнае расцяжэнне Афрыкі на выяве Атавантэ можа быць выклікана той самай прычынай. Такім чынам, картаграфічныя памылкі ў рэпрадукаванай мастаком карце Мартэлуса могуць быць звязаны не з нядбайнасцю Атавантэ, а з яго імкненнем зрабіць прыроду аб'екта, які ён адлюстроўваў, зразумелым для гледачоў. Увага мастака на Еўропе робіць гэты кантынент амаль такім жа вялікім, як Афрыка – дзіўны еўрацэнтрычны погляд на свет.

 Улічваючы карэкціроўкі, якія Атавантэ ўнёс у сваю мадэль карты, узнікае пытанне, ці ўносіў ён і іншыя карэктывы і ці была карта, якая яго натхніла, насценнай, ці гэта была карта свету з рукапісу Insularium Мартэлуса, якую ён прадставіў як насценную. Аднак, як вядома, Мартэлус зрабіў насценную карту, якая зараз знаходзіцца ў Ельскім універсітэце, “брытва Окама” сведчыць хутчэй за тое, што мастак быў натхнёны насценнай картай Мартэлуса, чым тое, што Атавантэ выпадкова пераасэнсаваў адну з карт Мартэлуса ў тым фармаце, які сам Мартэлус выпадкова пачаў выкарыстоўваць.

 І ёсць дадатковыя доказы таго, што карта, якая служыла мадэллю Атавантэ, сапраўды была насценнай. Спроба ацаніць памеры карты па мініятуры Атавантэ будзе мець мала сэнсу, параўноўваючы іх з бліжэйшымі аб'ектамі, такімі як кнігі на паліцы ўверсе альбо гадзіннік: верагодна, што Атавантэ скарэктаваў памер карты ў адпаведнасці сцэне, якую ён прадугледзеў, гэтак жа, як карэктаваў памеры Міжземнага мора на карце. Але прапорцыі карты бліжэй да прапорцый той адзінай захаванай насценнай карты Мартэлуса, чым да карты свету ў рукапісах яго Insularium illustratum.

 Суадносіны шырыні і вышыні на карце ў Bíblia dos Jerónimos каля 1.9 да 1, нашмат вышэй чым суадносіны на карце свету ў яго рукапісу Insularium з Брытанскай бібліятэкі, які вымяраецца 30 × 46.5 см (11.8 × 18.3 цаляў), што роўна 1.55 да 1. Яны таксама вышэй, чым суадносіны на карце свету ў Фларэнтыйскім рукапісе яго Insularium, які мае памеры 29 × 43 см (11,4 × 17 цаляў), што роўна 1,48 да 1.[24] Адпаведныя суадносіны адзінай ацалелай насценнай карты Мартэлуса, яго Ельскай карты свету, складае 1,64 да 1, што бліжэй да суадносін на выяве Атавантэ. Гэта ўскосна, пацвярджае, што карта, паказаная ў Бібліі, была першапачаткова распрацавана як насценная карта, а не біфоліем (кніжным разваротам) з рукапісу Insularium illustratum , які быў аформлены і такім чынам прыстасаваны для асобнага паказу.

 Больш за тое, адна геаграфічная асаблівасць карты, намаляваная Атавантэ, блізка звязвае яе з больш дэталёвым адлюстраваннем свету на насценнай карце Мартэлуса ў Елі, але не з меншымі і менш падрабязнымі картамі свету з яго Insularium illustratum або яго карце, надрукаванай Расэлі. У паўночным акіяне на карце, намаляванай Атавантэ, ёсць вялікі заліў на поўнач ад Скандынавіі, і гэты ж заліў з'яўляецца на ўсіх іншых картах свету Мартэлуса. На іншых картах свету Мартэлуса ўсходні ўчастак гэтага заліва вызначаецца сушай, якая выходзіць на поўнач, а затым на захад, у той час як на мініятуры Атавантэ гэтая паўвыспа, якая выступае на захад, адсутнічае, але, тым не менш, гэта відавочна той самы заліў на ўсіх яго картах. На карце, намаляванай Атавантэ, у гэтым заліве ёсць востраў, і гэты востраў адсутнічае на іншых картах свету Мартэлуса, акрамя адной: яго насценнай карце свету з Ельскага ўніверсітэту (малюнак 4). На ельскай карце ёсць вялікі картуш над востравам і невялікі пад ім, а сам востраў мае надпіс bannona insula septentrionalis адсылка да паўночнага вострава Баўонія, згаданага Плініем (Naturalis historia 4.13.94).[25] Тое, што гэты востраў з'яўляецца толькі на карце ў мініятуры Атавантэ і на насценнай карце Мартэлуса, якая цяпер знаходзіцца ў Ельскім універсітэце, але не на любой яго ацалелай сусветнай карце, з'яўляецца важкім пацверджаннем таго, што карта, намаляваная на мініятуры Атавантэ, сапраўды была насценнай.

 

Малюнак 4. Падрабязнасці паўночнага акіяна на вялікай карце свету Мартэлуса, якая цяпер знаходзіцца ў Ельскім універсітэце (параўнайце мал. 7), паказвае востраў у гэтым акіяне, які таксама з'яўляецца на карце ў мініятуры Атавантэ (параўнайце мал. 2), але не на іншых картах свету Мартэлуса. New Haven, Beinecke Rare Book and Manuscript Library, Art Store 1980.157 (c. 1491). Фота: Бібліятэка рэдкіх кніг і рукапісаў Бейнэке

 Што датычыцца даты карты, намаляванай на мініятуры Атавантэ, карта свету ў рукапісе Мартэлуса з Фларэнцыі Insularium (малюнак 5), як правіла, лічыцца самай ранняй.[26] У ім ёсць некалькі прыкмет паправак, што сведчыць пра тое, што Мартэлус усё яшчэ распрацоўваў свой вобраз свету. Тэкст быў пазычаны з ранейшага выдання isolario (кніга астравоў) [27] Крыштафора Буондэльмонці (Cristoforo Buondelmonti, 1386 – каля 1430), таму гэты рукапіс з'яўляецца адной з першых спроб Мартэлуса ў гэтым жанры. Тапонімы сведчаць, што карта свету ў фларэнтыйскім рукапісе была зроблена пасля 1488 года, таму справядліва лічыць, што Мартэлус таксама зрабіў карту, намаляваную Атавантэ пасля гэтай даты. Сёмы том Bíblia dos Jerónimos быў завершаны ў ліпені 1497 года, і такім чынам у нас ёсць дастаткова вузкі дыяпазон датавання гэтай карты – 1488-1497 гады.

 

Малюнак 5 . Карта свету ў фларэнтыйскім рукапісе Insularium Мартэлуса. На ёй прысутнічаюць значныя праўкі, што сведчыць аб тым, што гэта была адна з самых ранніх картаў свету, і дэманструе блізкасць да карты на выяве Атавантэ, паколькі Паўднёвая Афрыка не выходзіць за рамкі карты (параўнайце малюнкі 2, 5 і 6). Florence, Biblioteca Medicea Laurenziana, Pluteo 29.25, ff. 66v-67r (c. 1489). Фота: Бібліятэка Медычы Лаўрэнціяна.

 Дадатковыя дадзеныя сведчаць аб тым, што карта была зроблена ў пачатку гэтага перыяду. На большасці карт свету Мартэлуса паўднёвая ўскраіна Афрыкі выходзіць за межы паўднёвай мяжы карты (глядзі малюнкі 3, 6, і 7). Аднак гэта не выяўлена на мініятуры Атавантэ (малюнак 2), а таксама карце свету Мартэлуса з фларэнтыйскага рукапісу Insularium (малюнак 5). Гэта асаблівасць карты ў мініятуры Атавантэ звязвае яе з ранняй картаграфічнай працай Мартэлуса і такім чынам дэманструе, што Мартэлус рабіў насценныя карты з самага пачатку сваёй кар'еры картографа. Без сумневу, ён рабіў іншыя насценныя карты, якія не захаваліся.

 Акрамя таго, карта на мініятуры Атавантэ адлюстроўвае менш зямной паверхні, чым ельскі асобнік карты Мартэлуса. Карта на мініятуры Атавантэ - як карта свету ў рукапісах Insularium Мартэлуса - паказвае каля 240° даўгаты, ад усходняй Атлантыкі да ўсходняга берага Азіі. Ельскі асобнік Мартэлуса паказвае 270° даўгаты, уключаючы больш дэталёвы выгляд усходняга ўзбярэжжа Азіі і пратаціхаакіянскага рэгіёна да Японіі ўключна (малюнак 7).[28] Паколькі ельская карта Мартэлуса ўключае дадатковую геаграфічную інфармацыю адносна карты ў мініятуры Атавантэ, вельмі верагодна, што карта ў мініятуры была зроблена раней.

 

Малюнак 6 . Карта Мартэлуса-Расэлі, распрацаваная Мартэлусам і надрукаваная Франчэска Расэлі. Florence, Biblioteca Nazionale Centrale, Landau Finaly, Carte Rosselli, planisfero (каля 1489). Фота: Цэнтральная нацыянальная бібліятэка Фларэнцыі.

 На ельскім асобніку карты Мартэлуса не пазначана дата, але яна змяшчае інфармацыю з ілюстраванай энцыклапедыі Hortus sanitatis , якая была апублікавана ўпершыню ў 1491 годзе [29] і, як здаецца, геаграфічная карціна з гэтай карты паўплывала на Марціна Бегайма і яго зямны глобус 1492 года, таму дата каля 1491 для карты з’ўяўляецца вельмі верагоднай. Такім чынам, карта ў мініяцюры, верагодна, была зроблена паміж 1488 і 1491 гадамі.

 

Малюнак 7. Вялікая карта свету (201 х 122 см) Мартэлуса ў Ельскім універсітэце. Гэта была найбольш складаная карта са спадчыны Мартэлуса, з цалкам паказаным усходнім узбярэжжам Азіі, уключаючы Японію, якая натхніла Калумба і стала картаграфічным узорам для Бегайма і Вальдзеемюлера. New Haven, Beinecke Rare Book and Manuscript Library, Art Store 1980.157 (каля 1491). Фота: Муніцыпальнай бібліятэкі рэдкіх кніг і рукапісаў Бейнеке.

 Як было паказана вышэй, карта Мартэлуса паўплывала на геаграфічную думку Хрыстафора Калумба, а таксама паўплывала на Марціна Бегайма пры стварэнні яго глобуса 1492 года. Адна з вялікіх праблем у гісторыі картаграфіі - гэта калі і дзе Калумб і Бегайм убачылі карту Мартэла. Бегайм правёў значны час у Лісабоне, і таму выява Атавантэ гэтай карты Мартэлуса ў кляштары недалёка ад Лісабона прымушае заміраць сэрца пры першым аглядзе. Але справа не такая простая. Па-першае, карта Мартэлуса, якую ўбачыў Калумб і якая паўплывала на Бегайма, павінна была быць значна больш падобнай на ельскі варыянт карты Мартэлуса (малюнак 7) ў плане канфігурацыі Усходняй Азіі (уключаючы Японію) і Паўднёвай Афрыкі (уключаючы паўвостраў, які выступае на ўсход у паўднёвы канец кантынента), чым выява Атавантэ. Напрыклад, сын Калумба Фердынанд у 20 раздзеле біяграфіі свайго бацькі сказаў, што Калумб напэўна знайшоў бы Японію, калі б не верыў, што востраў распасціраецца з поўначы на поўдзень.[30] Я не ведаю ніводнага ранняга тэксту альбо карты, якія б апісвалі альбо адлюстроўвалі Японію такім чынам, за выключэннем Мартэлуса, таму здаецца пэўным, што менавіта з такой карты, як ельскі варыянт карты Мартэлуса, Калумб атрымаў гэтую ідэю (і іншыя).

 Па-другое, мы не маем доказаў таго, што Атавантэ калі-небудзь быў у Лісабоне, і, па сутнасці, прыведзены вышэй кантракт на стварэнне Bíblia dos Jerónimos сведчыць, што ён знаходзіўся ў Фларэнцыі ў 1494-1497 гадах, за ім пільна сачыў фларэнтыйскі гандляр Чыпрыяна ды Серніджы. Хутчэй Атавантэ размясціў у партугальскай абстаноўцы карту Мартэлуса, якую бачыў у Фларэнцыі, чым убачыў яе ў манастыры ў Бэлеме.

 Тым не менш, мініяцюра ў Bíblia dos Jerónimos дае некаторыя доказы, якія датычацца важнага пытання, якое задае Гаэтана Фэро адносна Хрыстафора Калумба, якое таксама трэба задаць адносна Марціна Бегайма: "Калі ён убачыў і атрымаў сваю карту свету тыпу Мартэлуса?".[31] Па-першае, мініяцюра пацвярджае наяўнасць культурных кантактаў паміж партугальскім дваром і Фларэнцыяй, у прыватнасці, з фларэнтыйскім колам, знаёмым з творчасцю Мартэлуса.[32] Не цяжка ўявіць, што гэтыя кантакты адбываліся прыблізна з 1490 года і прыводзілі да куплі некаторых карт Мартэлуса для кліентаў у Партугаліі. У такім разе, выява Атавантэ падказвае, што праца Мартэлуса шанавалася ў Фларэнцыі: яна ацэньвалася дастаткова высока, каб яе абралі за ўпрыгожанне ўяўнай элітнай культурнай прасторы. Мы ведаем, што ельская карта Мартэлуса або вельмі падобная на яе была ў майстэрні Марціна Вальдзеемюлера да 1507 года, і выява Атавантэ робіць больш праўдападобным, што карта Мартэлуса, падобная на ельскі асобнік, дайшла да Лісабона яшчэ да таго, як Калумб адплыў у сваё першае падарожжа і да таго, як Бегайм зрабіў свой глобус.

 Выява Атавантэ таксама каштоўная тым “святлом”, якое яна пралівае на працы Мартэлуса, у прыватнасці, на стварэнне насценных карт на пачатку яго картаграфічнай кар'еры. Цяпер мы ведаем, што ў яго быў досвед стварэння насценных карт, калі ён прыйшоў распрацоўваць сваю вялікую і ўплывовую карту свету, якая зараз знаходзіцца ў Ельскім універсітэце, і што ў яго быў досвед працы на рынку насценных карт. Больш за тое, мініяцюра Атавантэ важная для інфармацыі, якую яна дае нам пра ўспрыняцце і выкарыстанне картаграфіі ў канцы XV стагоддзя. Мы маем шмат тэкставых сведчанняў пра выкарыстанне карт для аздаблення культурных прастор і такім чынам для пазначэння адукацыйных дасягненняў і амбіцый,[33] але мініятура Атавантэ візуальна пацвярджае гэта.

 У прыватнасці, у нас мала доказаў выкарыстання карт для аздаблення царкоўных абстановак у гэты перыяд. Мініятура Атавантэ служыць іконаграфічным дадаткам да ўрыўка ў De cardinalatu Паола Картэзі, трактата пра паводзіны, што адпавядаюць кардыналам, які быў апублікаваны ў 1510 годзе. Пры апісанні належнага аздаблення палаца кардынала Картэзі кажа, што добра адукаваны кардынал знойдзе радасць у вобразе свету, які паказвае апошнія геаграфічныя адкрыцці:

 І гэтак жа ёсць не меншае захапленне ў пазнанні ў намаляванай карціне свету альбо апісанне яго частак, якія нядаўна сталі вядомыя дзякуючы дзёрзкім кругасветным плаванням, праедзеным нашым народам, такія як даследаванні партугальскага караля Мануэля вакол Індыіі. [34]

 Гэта дзіўна, што Картэзі парэкамендаваў карту царкоўнаму служыцелю не для ілюстравання свяшчэннай гісторыі, а хутчэй каб паказаць свае веды па геаграфіі [35], тым не менш менавіта такі тып карты мы бачым у мініятуры Атавантэ: Мартэлус вельмі ганарыўся паказаннямі апошніх партугальскіх адкрыццяў. Такім чынам, кантэкст карты Мартэлуса на выяве Атавантэ, магчыма, нечаканы для вачэй ХХІ стагоддзя, на самай справе адпавядаў тагачаснай практыцы.

 

Публікуецца з дазволу аўтара.

Першая публікацыя: Chet Van Duzer, “Graphic Record of a Lost Wall Map of the World (c. 1490) by Henricus Martellus,” Peregrinations: Journal of Medieval Art & Architecture 5.2 (2015), pp. 48-64



[1] Ларэнц Бёнінген сцвярджае, што Генрых Мартэлус павінен быць ідэнтыфікаваны як Арыга ды Фрэдэрыка Мартэла (Arrigo di Federico Martello), супрацоўнік фларэнційскай сям’і Мартэллі: гл. Lorenz Böninger, “Arrigho di Federigho ‘Martello’: Bürgerknecht, Übersetzer und Kartograph,” у яго Die deutsche Einwanderung nach Florenz im Spätmittelalter (Leiden and Boston: Brill, 2006), с. 313-348; і Klaus Arnold, “ARIGO - Heinrich Schlüsselfelder aus Nürnberg? Arrigho di Federigho della Magna / Heinricus Martellus in Florenz?” Pirckheimer-Jahrbuch für Renaissance- und Humanismusforschung 21 (2006), с. 161-168. Але Луіза Рубіні Мэсэрлі (Luisa Rubini Messerli)  аспрэчыла гэтую ідэнтыфікацыю ў Boccaccio deutsch: Die Dekameron-Rezeption in der deutschen Literatur (15.-17. Jahrhundert) (Amsterdam: Editions Rodopi, 2012), с. 163-357, esp. 176-214, такім чынам мы засталіся без якіх-небудзь ведаў кім быў Мартэлус.

[2] Глядзі Roberto Almagià, “I mappamondi di Enrico Martello e alcuni concetti geografici di Cristoforo Columbo,” La Bibliofilia 42 (1940), с. 288-311, esp. 307. Было прызнана, што насценная карта Мартэлуса, якая цяпер знаходзіцца ў Ельскім універсітэце і з'явілася ў канцы 1950-х гадоў пасля кнігі R.Almagià, паказвае свет такім, якім яго ўяўляў Калумб, і ёсць важкія падставы меркаваць, што гэтая карта ці іншая, вельмі падобная на яе, паўплывала на Калумба: гл. R. A. Skelton, “World Map by Henricus Martellus Germanus, c. 1489, at Berne,” January 10-17, 1960 (неапублікаванае даследаванне карты знаходзіцца ў тэчцы дакументаў ў Beinecke Library, звязаных з набыццём карты), с. 14-17; і Carlos Sanz, “Un mapa del mundo verdaderamente importante en la famosa Universidad de Yale,” Boletín de la Real Sociedad Geográfica 102 (1966), с. 7-46, esp. 11-18. Arthur Davies, “Behaim, Martellus and Columbus,”Geographical Journal 143.3 (1977), с. 451-459, пайшоў так далёка, што выказаў здагадку, што карта была зроблена братам Калумба Барталамеем, і Мартэлус проста паўтарыў яе; гэта непрыдатнае меркаванне абвяргаецца Ilaria Luzzana Caraci, “Il Planisfero di Enrico Martello della Yale University Library e i Fratelli Colombo,” Rivista Geografica Italiana 85 (1978), с. 132-143, у перакладзе на англійскую “Henricus Martellus’ Map in the Yale University Library and the Columbus Brothers” у кнізе The Puzzling Hero: Studies on Christopher Columbus and the Culture of his Age (Rome: Carocci, 2002), с. 281-291.

[3] Глядзі Skelton, “World Map by Henricus Martellus Germanus, c. 1489, at Berne” (глядзі зноску 2), с. 10-12; George Kish, “Two Fifteenth-Century Maps of ‘Zipangu’: Notes on the Early Cartography of Japan,” The Yale University Library Gazette 40.4 (1966), pp. 206-214; Sanz, “Un mapa del mundo verdaderamente importante” (глядзі зноску 2), esp. 18-24 and 30; and Davies, “Behaim, Martellus and Columbus” (глядзі зноску 2).

[4] Друкаваная карта свету Вальдземюлера 1507 года, унікальны ўзор якой захаваўся ў Бібліятэцы Кангрэса, была рэпрадукавана факсімільна з каментарыямі Джона Геслера і Чэта Ван Дузера Seeing the World Anew: The Radical Vision of Martin Waldseemüllers 1507 & 1516 World Maps (Washington, DC: Library of Congress, and Del Ray Beach, FL: Levenger Press, 2012). Вальдэмюлер выкарыстаў альбо вялікую карту свету Мартэлуса, якая цяпер знаходзіцца ў Бібліятэцы рэдкіх кніг і рукапісаў Бэейнеке ў Ельскім універсітэце (signature Art Store 1980.157), альбо іншую Мартэлуса вельмі падобную да яе, як узор для сваёй карты 1507 года. Я падрабязна расказваю пра адпаведнасць дзвюх карт, у прыватнасці, пра апісальныя тэксты на карце Вальдземюлера, якія вынікаюць з карціны Мартэла, у маім будучым даследаванні The World Map by Henricus Martellus at Yale, c. 1491: Sources and Influence.

[5] Рукапісы Геаграфіі Пталамея, зробленыя Мартэлам знаходзяцца ў Vatican City, Biblioteca Apostolica Vaticana, Vat. lat. 7289; and Florence, Biblioteca Nazionale Centrale, Magliabechiano XII 16.

[6] Рукапісы Мартэлуса Insularium illustratum знаходзяцца ў Florence, Biblioteca Medicea Laurenziana, Pluteo 29.25; Minneapolis, James Ford Bell Library, MS B 1475 fMA; Leiden, Universiteitsbibliotheek, MS Voss. Lat. F. 23; Chantilly, Bibliothèque du Musée Condé, MS 698 (483); London, British Library, Add. MS 15760.

[7] Адзін асобнік гэтай карты выжыў. Florence, Biblioteca Nazionale Centrale, Landau Finaly, Carte Rosselli, planisfero. Для абмеркавання глядзі Sebastiano Crinò, “I planisferi de Francesco Rosselli dell’epoca delle grandi scoperte geografiche,” La Bibliofilía 41 (1939), pp. 381-405, esp. 393-401; Roberto Almagià, “On the Cartographic Work of Francesco Rosselli,” Imago Mundi 8 (1951), pp. 27-34, esp. 31-32; Tony Campbell, The Earliest Printed Maps, 1472-1500 (London: British Library, 1987), pp. 70-78, esp. 72-74; Guglielmo Cavallo, ed., Cristoforo Colombo el’apertura degli spazi: Mostra storico-cartografica (Rome: Istituto Poligrafico e Zecca dello Stato, 1992), vol. 1, pp. 521-524; and Rodney W. Shirley, The Mapping of the World: Early Printed World Maps, 1472-1700 (London: Holland Press, 1983), #18, pp. 16-17.

[8] Almagià, “I mappamondi di Enrico Martello” (глядзі заўвагу 2).

[9] Аб Ельскай карце Мартэлуса глядзі заўвагі 2 і 4.

[10] Ранейшыя дыскусіі пра карты і глобусы ў мастацтве змешчаны ў James A. Welu, “Vermeer: His Cartographic Sources,” Art Bulletin 57.4 (1975), pp. 529-547; James A. Welu, “Vermeer and Cartography,” Ph.D. Dissertation, Boston University, 1977; James A. Welu, “The Map in Vermeer’s Art of Painting,” Imago Mundi 30 (1978), pp. 2 and 9-30; Bärbel Hedinger, Karten in Bildern: zur Ikonographie der Wandkarte in holländischen Interieurgemälden des siebzehnten Jahrhunderts (Hildesheim and New York: Olms, 1986); Yojiro Utsunomiya, “Terrestrial Globes Depicted in Images: The Globe as a Communication Instrument of Information and Allegory,” Der Globusfreund 47-48 (1999), pp. 19-37; Kristen Lippincott, “Globes in Art: Problems of Interpretation and Representation,” in Elly Dekker, Kristen Lippincott, Pieter van der Merwe, and Maria Blyzinsky, eds., Globes at Greenwich: A Catalogue of the Globes and Armillary Spheres in the National Maritime Museum, Greenwich (Oxford and New York: Oxford University Press and the National Maritime Museum, 1999), pp. 75-86; Elly Dekker and Kristen Lippincott, “The Scientific Instruments in Holbein’s Ambassadors: A Re-Examination,” Journal of the Warburg and Courtauld Institutes 62 (1999), pp. 93-125, esp. 93-98; and James Sykes, “The Terrestrial Globe in Raphael’s ‘The School of Athens,’” Globe Studies 55-56 (2009), pp. 53-72.

[11] Пазнака гэтага тому Бібліі - Лісабон, Arquivos Nacionais da Torre do Tombo, MS 161/7, заключная "7" указвае 7 том. Для абмеркавання Bíblia dos Jerónimos глядзі Paolo d’Ancona, “Nuove ricerche sulla Bibbia dos Jeronymos e dei suoi illustratori,” Bibliofilia 15 (1913), pp. 205-212; Annarosa Garzelli, ed., Miniatura fiorentina del Rinascimento 1440-1525: un primo censimento (Florence: Giunta regionale toscana and La Nuova Italia, 1985), vol. 1, pp. 233-235, and vol. 2, figs. 821-834 and 917-919; Jonathan J. G. Alexander, ed., The Painted Page: Italian Renaissance Book Illumination, 1450-1550 (Munich and New York: Prestel, 1994), pp. 49-51; Albinia C. de la Mare, “Notes on Portuguese Patrons of the Florentine Book Trade in the Fifteenth Century,” in Katherine J.P. Lowe, ed., Cultural Links between Portugal and Italy in the Renaissance (Oxford: Oxford University Press, 2000), pp. 167-181; Martim de Albuquerque and Arnaldo Pinto Cardoso, A Bíblia dos Jerónimos (Lisbon: Bertrand Editora, 2004); and Arnaldo Pinto Cardoso, “The Bíblia dos Jerónimos: From Florence to Lisbon,” photography by Massimo Listri, trans. Judith Landry, FMR 10 (Dec. 2005/Jan. 2006), pp. 43-72.

[12] Тэкст кантракту прадастаўлены Gaetano Milanesi, Nuovi documenti per la storia dell’arte Toscana dal XII al XV secolo (Florence: G. Dotti, 1901; Soest: Davaco Publishers, 1973), pp. 164-166; рэпрадукаваны Jonathan J. G. Alexander, Medieval Illuminators and their Methods of Work (New Haven and London: Yale University Press, 1992), pp. 181-182; ёсць яго англійскі пераклад Dario Tessicini in Carol M. Richardson, “The Contract Between Attavante and a Florentine Merchant for an Illuminated Manuscript,” in Carol M. Richardson, Kim W.

Woods and Michael W. Franklin, eds., Renaissance Art Reconsidered: An Anthology of Primary Sources (Oxford: Blackwell Publishing, 2007), pp. 329-332.

[13] Бібліяграфіі па Атавантэ надзіва мала, улічваючы высокую якасць яго працы. Глядзі Mirella Levi d’Ancona, Miniatura e miniatori a Firenze dal XIV al XVI secolo (Florence: L. S. Olschki, 1962), pp. 254-259, 296, 350-352; Renata Cipriani, “Attavanti, Attavante,” in Dizionario biografico degli Italiani (Rome: Istituto della Enciclopedia italiana, 1960-), vol. 4, pp. 526-530; and Csaba Csapodi, “Die berühmten Florentinischen Miniatoren: Attavante,” in Matthias Corvinus und die Renaissance in Ungarn 1458-1541. Katalog der Ausstellung, Schallaburg, 8. Mai - 1. November 1982 (Krems: Amt der Niederösterreichischen Landesregierung, 1982), pp. 414-419. Лепшы вядомы мне спіс рукапісаў Атавантэ пералічаны “I codici per la biblioteca di Lorenzo e eredi,” in Anna Lenzuni, ed., All’ombra del lauro. Documenti librari della cultura in età laurenziana: Firenze, Biblioteca medicea laurenziana, 4 maggio-30 giugno 1992 (Florence: Silvana Editoriale, 1992), pp. 140-147.

[14] Глядзі напрыклад vol. 4, f. 2r, які паказвае Св. Ераніма за працай у кабінеце з кніжнымі паліцамі і двума манахі; падобная сцэна ёсць у vol. 5, f. 3r. Ілюстрацыі гэтых і іншых падобных сцэн з Бібліі гл. Garzelli, Miniatura fiorentina (see note 11), vol. 2, figs. 826, 828, 832, і 834; і Alexander, The Painted Page (глядзі заўвагу 11), p. 52 (гэтая сцэна з vol. 4 Бібліі, каляровая).

[15] Перафразуючы de la Mare, “Notes on Portuguese Patrons of the Florentine Book Trade” (глядзі заўвагу 11), p. 181. 

[16] Для абмеркавання пазнейшых карт у Бібліі, глядзі Catherine Delano Smith, “Maps as Art and Science: Maps in Sixteenth Century Bibles,” Imago Mundi 42 (1990), pp. 65-83; and Catherine Delano-Smith and Elizabeth Morley Ingram, Maps in Bibles, 1500-1600: An Illustrated Catalogue (Geneva: Librairie Droz, 1991).

[17] Глядзі Mark Rosen, “Maps as Decoration in the Fifteenth and Sixteenth Centuries” у яго “The Cosmos in the Palace: The Palazzo Vecchio Guardaroba and the Culture of Cartography in Early Modern Florence, 1563-1589,” Ph.D. dissertation, University of California at Berkeley, 2004, pp. 90-122; і пра ўзмацненне гэтай моды ў Венецыі XVI ст., глязді Federica Ambrosini, “‘Descrittioni del Mondo’ nelle case venete dei secoli XVI e XVII,” Archivio Veneto 152 (1981), pp. 67-79; Genevieve Carlton, “Worldly Consumers: The Demand for Maps in Renaissance Italy,” Ph.D. Dissertation, Northwestern University, 2011; and Genevieve Carlton, “Making an Impression: The Display of Maps in Sixteenth-Century Venetian Homes,” Imago Mundi 64.1 (2012), pp. 28-40. Таксама глядзі Chet Van Duzer, “The Ptolemaic Wall Map: A Lost Tradition of Renaissance Cartography,” Viator 45.1 (2014), pp. 361-389.

[18] Пра праекцыю Мартэлуса, выкарыстаную на гэтых картах, глядзі Johannes Keuning, “The History of Geographical Map Projections until 1600,” Imago Mundi 12 (1955), pp. 1-24, esp. 10-11. 

[19] Для абмеркавання картаграфічнай гісторыі гэтага паўвострава глядзі George E. Nunn, The Columbus and Magellan Concepts of South American Geography (Glenside, PA: Privately printed, 1932), pp. 44-45; таксама Benjamin Olshin, “India Meridionalis: The Dragon’s Tail,” у яго “A Sea Discovered: Pre-Columbian Conceptions and Depictions of the Atlantic Ocean,” Ph.D. Dissertation, University of Toronto, 1994, pp. 319-377. 

[20] Мартелус выкарыстоўвае такую самую каляровую схему на карце свету ў Лейдэнскім рукапісы ў сваім Insularium illustratum, які знаходзіцца ў Universiteitsbibliotheek, MS Voss. Lat. F. 23, як карта свету ff. 65v-66r. Рукапіс апісаны Almagià, “I mappamondi” (глядзі заўвагу 2), pp. 291-292, таксама гэтая карта абмяркоўваецца ў K. A. Kalkwiek, “Three Mappae Mundi from the University Library in Leyden,” Janus 62.1-3, (1975), pp. 17-41, esp. 34-39.

[21] Рукапіс захоўваецца ў Biblioteca Nazionale Centrale у Фларэнцыі, Magliabechiano XII 16. Для абмеркавання глядзі Joseph Fischer, Claudii Ptolemaei Geographiae, Codex Vrbinas Graecvs 82 (Leiden: Brill, and Leipzig: Harrassowitz, 1932), vol. 1.1, pp. 219 and 398-404, і дзве карты з манускрыпту рэпрадукаваныя ў vol. 1.2, plate L36; Sebastiano Gentile, ed., Firenze e la scoperta dell’America: umanesimo e geografia nel ’400 fiorentino (Florence: L. S. Olschki, 1992), pp. 240-243 with plates 47-48; Cavallo, Cristoforo Colombo e l’apertura degli spazi (see note 7), vol. 1, pp. 517-521, з добрай каляровай рэпрадукцыяй карты свету на ст. 518-519. Рукапіс апублікаваны факсімільным чынам як Ptolomei cosmographia (Florence: Vallecchi, 2004), з даследаваннем Sebastiano Gentile і Angelo Cattaneo. 

[22] Наконт аўтарства Атавантэ некаторых частак рукапіса Берліньеры з Biblioteca Braidense (Milan, Biblioteca Nazionale Braidense, MS AC. XIV. 44), глядзі Francesco Carta, Codici, corali e libri a stampa miniati della Biblioteca nazionale di Milano (Rome: Presso i principali librai, 1891-1895), pp. 93-100; знаходзяцца ў Biblioteca Apostolica Vaticana Urb. lat. 273 to Attavante, see Ada Labriola, “Berlinghieri, Geography (Urb. lat. 273),” in Marcello Simonetta, ed., Federico da Montefeltro and his Library (Milan: Y. Press; and Vatican City: Biblioteca Apostolica Vaticana, 2007), pp. 136-144. 

[23] Карта захоўваецца ў British Library (London), Add. MS 15760, ff. 68v-69r. Для абмеркавання карты глядзі Almagià, “I mappamondi” (глядзі пазнаку 2), pp. 292, 299, і 304-306. Лепшыя рэпрадукцыі карты прадстаўлены Kenneth Nebenzahl, Atlas of Columbus and the Great Discoveries (Chicago: Rand McNally, 1990), pp. 15-17; і Cavallo, Cristoforo Colombo e l’apertura degli spazi (глядзі пазнаку 7), vol. 1, pp. 420-421. 

[24] Карта свету адсутнічае ў рукапісе Insularium Мартэлуса, які знаходзіцца ў Шанціі, Bibliothèque du Musée Condé, MS 698 (483). (14,8 × 22,4 цалі), але суадносіны рукапісу прыблізна 1.51 да 1. Апісанне гэтага рукапісу ўключае Almagià, “I mappamondi” (глядзі заўвагу 2), pp. 294-295 and 299; and Jacques Meurgey de Tupigny, Les principaux manuscrits à peintures du Musée Condé à Chantilly (Paris: Pour les membres de la Société française de reproductions de manuscrits à peintures, 1930), pp. 192-194 and plate 129.

[25] Поўны надпіс bannona insula septentrionalis чытаецца толькі на мультыспектральных выявах ельскай карты Мартэлуса, які я правёў у жніўні 2014 разам Michael Phelps, Gregory Heyworth, Roger Easton, і Ken Boydston, пры фінансавай падтрымцы National Endowment for the Humanities. Маё даследаванне The World Map by Henricus Martellus at Yale, c. 1491: Sources and Influence , будзе ўтрымліваць поўную транскрыпцыю, пераклад і вывучэнне ўсяго тэксту на карце, які выяўляюць гэтыя выявы (* ад перакладчыка: выданне выйшла ў 2018 годзе). 

[26] Апісанне фларэнтыйскага рукапісу глядзі Almagià, “I mappamondi” (see note 2), esp. 295-298; і Gentile, Firenze e la scoperta dell’America (see note 21), pp. 237-240.

[27] Для абмеркавання тэксту Буондэльмонці Liber insularum Arcipelagi глядзі Hilary Turner, “Christopher Buondelmonti and the Rise of the Isolario,” Terrae Incognitae 19 (1988), pp. 11-28; і Giuseppe Ragone, “Il Liber insularum Arcipelagi di Cristoforo dei Buondelmonti: filologia del testo, filologia dell’immagine,” у Didier Marcotte, ed., Humanisme et culture géographique à l’époque du Concile de Constance. Autour de Guillaume Fillastre. Actes du Colloque de l’Université de Reims, 18-19 novembre 1999 (Turnhout: Brepols, 2002), pp. 177-217. 

[28] З малюнкам у высокім разрахаванні ельскай карты Мартэлуса можна азнаёміцца па адрасе http://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Record/3435243?image_id=1040211. 

[29] Hortus sanitatis "major", на якую я спасылаюся тут, быў упершыню апублікаваны ў Майнцы Якабам Мейдэнбахам 23 чэрвеня 1491 года і павінен быць адрознены ад Hortus sanitatis "minor", што з'яўляецца перакладам на лацінскую мову Нямецкага траўніка пад назвай Gart der Gesundheit (Сад здароў’я) , упершыню апублікаванага П. Шоферам у Майнцу ў 1485 годзе. Падрабязнасці і абмеркаванне ранніх выданняў Hortus sanitatis пададзены Arnold C. Klebs, “Herbals of 15th Century,” Papers of the Bibliographical Society of America 11 (1917): 75-92; and 12 (1918): 41-57, esp. 48-51 and 54-57. Я падрабязна распавяду пра выкарыстанне Мартэлусам Hortus sanitatis у маім будучым даследаванні The World Map by Henricus Martellus at Yale, c. 1491: Sources and Influence.

[30] Fernando Colón, The History of the Life and Deeds of the Admiral Christopher Columbus: Attributed to His Son Fernando Colón, ed. Ilaria Luzzana Caraci, trans. Geoffrey Symcox and Blair Sullivan (Turnhout: Brepols, 2004), pp. 69-70 (English) and 271 (Italian). Гэты матэрыял цытуе Skelton, “World Map by Henricus Martellus Germanus, c. 1489, at Berne” (глядзі заўвагу 2), p. 16.

[31] Gaetano Ferro, “Christopher and Bartolomeo Columbus, Cartographers,” in The Genoese Cartographic Tradition and Christopher Columbus, trans. Hann Heck and Luciano F. Farina (Rome: Istituto poligrafico e Zecca dello Stato, Libreria dello Stato, 1997), pp. 93-129, at 126-127.

[32] K. J. P. Lowe, Cultural Links between Portugal and Italy in the Renaissance (New York: Oxford University Press, 2000).

[33] Глядзі заўвагу 17.

[34] Paolo Cortesi, De cardinalatu (San Gimignano: Symeon Nicolai Nardi senensis, alias Rufus Calchographus, 1510), ff. 54r-54v; па-англійску з Kathleen Weil-Garris and John D’Amico, “The Renaissance Cardinal’s Ideal Palace: A Chapter from Cortesi’s De Cardinalatu,” in Henry A. Millon ed., Studies in Italian Art and Architecture, 15th through 18th Centuries (Cambridge, MA: MIT Press; Rome: Edizioni dell’Elefante, 1980), pp. 45-119 (= Memoirs of the American Academy in Rome, 35), p. 97. Таксама глядзі Juergen Schulz, “Maps as Metaphors: Mural Map Cycles of the Italian Renaissance,” in David Woodward, ed., Art and Cartography: Six Historical Essays (Chicago and London: University of Chicago Press, 1987), pp. 97-122, at 117. 

[35] Rosen, “The Cosmos in the Palace” (глядзі заўвагу 17), p. 93 

 

[1] Ларэнц Бёнінген сцвярджае, што Генрых Мартэлус павінен быць ідэнтыфікаваны як Арыга ды Фрэдэрыка Мартэла (Arrigo di Federico Martello), супрацоўнік фларэнційскай сям’і Мартэллі: гл. Lorenz Böninger, “Arrigho di Federigho ‘Martello’: Bürgerknecht, Übersetzer und Kartograph,” у яго Die deutsche Einwanderung nach Florenz im Spätmittelalter (Leiden and Boston: Brill, 2006), с. 313-348; і Klaus Arnold, “ARIGO - Heinrich Schlüsselfelder aus Nürnberg? Arrigho di Federigho della Magna / Heinricus Martellus in Florenz?” Pirckheimer-Jahrbuch für Renaissance- und Humanismusforschung 21 (2006), с. 161-168. Але Луіза Рубіні Мэсэрлі (Luisa Rubini Messerli)  аспрэчыла гэтую ідэнтыфікацыю ў Boccaccio deutsch: Die Dekameron-Rezeption in der deutschen Literatur (15.-17. Jahrhundert) (Amsterdam: Editions Rodopi, 2012), с. 163-357, esp. 176-214, такім чынам мы засталіся без якіх-небудзь ведаў кім быў Мартэлус.

[1] Глядзі Roberto Almagià, “I mappamondi di Enrico Martello e alcuni concetti geografici di Cristoforo Columbo,” La Bibliofilia 42 (1940), с. 288-311, esp. 307. Было прызнана, што насценная карта Мартэлуса, якая цяпер знаходзіцца ў Ельскім універсітэце і з'явілася ў канцы 1950-х гадоў пасля кнігі R.Almagià, паказвае свет такім, якім яго ўяўляў Калумб, і ёсць важкія падставы меркаваць, што гэтая карта ці іншая, вельмі падобная на яе, паўплывала на Калумба: гл. R. A. Skelton, “World Map by Henricus Martellus Germanus, c. 1489, at Berne,” January 10-17, 1960 (неапублікаванае даследаванне карты знаходзіцца ў тэчцы дакументаў ў Beinecke Library, звязаных з набыццём карты), с. 14-17; і Carlos Sanz, “Un mapa del mundo verdaderamente importante en la famosa Universidad de Yale,” Boletín de la Real Sociedad Geográfica 102 (1966), с. 7-46, esp. 11-18. Arthur Davies, “Behaim, Martellus and Columbus,”Geographical Journal 143.3 (1977), с. 451-459, пайшоў так далёка, што выказаў здагадку, што карта была зроблена братам Калумба Барталамеем, і Мартэлус проста паўтарыў яе; гэта непрыдатнае меркаванне абвяргаецца Ilaria Luzzana Caraci, “Il Planisfero di Enrico Martello della Yale University Library e i Fratelli Colombo,” Rivista Geografica Italiana 85 (1978), с. 132-143, у перакладзе на англійскую “Henricus Martellus’ Map in the Yale University Library and the Columbus Brothers” у кнізе The Puzzling Hero: Studies on Christopher Columbus and the Culture of his Age (Rome: Carocci, 2002), с. 281-291.

[1] Глядзі Skelton, “World Map by Henricus Martellus Germanus, c. 1489, at Berne” (глядзі зноску 2), с. 10-12; George Kish, “Two Fifteenth-Century Maps of ‘Zipangu’: Notes on the Early Cartography of Japan,” The Yale University Library Gazette 40.4 (1966), pp. 206-214; Sanz, “Un mapa del mundo verdaderamente importante” (глядзі зноску 2), esp. 18-24 and 30; and Davies, “Behaim, Martellus and Columbus” (глядзі зноску 2).

[1] Друкаваная карта свету Вальдземюлера 1507 года, унікальны ўзор якой захаваўся ў Бібліятэцы Кангрэса, была рэпрадукавана факсімільна з каментарыямі Джона Геслера і Чэта Ван Дузера Seeing the World Anew: The Radical Vision of Martin Waldseemüllers 1507 & 1516 World Maps (Washington, DC: Library of Congress, and Del Ray Beach, FL: Levenger Press, 2012). Вальдэмюлер выкарыстаў альбо вялікую карту свету Мартэлуса, якая цяпер знаходзіцца ў Бібліятэцы рэдкіх кніг і рукапісаў Бэейнеке ў Ельскім універсітэце (signature Art Store 1980.157), альбо іншую Мартэлуса вельмі падобную да яе, як узор для сваёй карты 1507 года. Я падрабязна расказваю пра адпаведнасць дзвюх карт, у прыватнасці, пра апісальныя тэксты на карце Вальдземюлера, якія вынікаюць з карціны Мартэла, у маім будучым даследаванні The World Map by Henricus Martellus at Yale, c. 1491: Sources and Influence.

[1] Рукапісы Геаграфіі Пталамея, зробленыя Мартэлам знаходзяцца ў Vatican City, Biblioteca Apostolica Vaticana, Vat. lat. 7289; and Florence, Biblioteca Nazionale Centrale, Magliabechiano XII 16.

[1] Рукапісы Мартэлуса Insularium illustratum знаходзяцца ў Florence, Biblioteca Medicea Laurenziana, Pluteo 29.25; Minneapolis, James Ford Bell Library, MS B 1475 fMA; Leiden, Universiteitsbibliotheek, MS Voss. Lat. F. 23; Chantilly, Bibliothèque du Musée Condé, MS 698 (483); London, British Library, Add. MS 15760.

[1] Адзін асобнік гэтай карты выжыў. Florence, Biblioteca Nazionale Centrale, Landau Finaly, Carte Rosselli, planisfero. Для абмеркавання глядзі Sebastiano Crinò, “I planisferi de Francesco Rosselli dell’epoca delle grandi scoperte geografiche,” La Bibliofilía 41 (1939), pp. 381-405, esp. 393-401; Roberto Almagià, “On the Cartographic Work of Francesco Rosselli,” Imago Mundi 8 (1951), pp. 27-34, esp. 31-32; Tony Campbell, The Earliest Printed Maps, 1472-1500 (London: British Library, 1987), pp. 70-78, esp. 72-74; Guglielmo Cavallo, ed., Cristoforo Colombo el’apertura degli spazi: Mostra storico-cartografica (Rome: Istituto Poligrafico e Zecca dello Stato, 1992), vol. 1, pp. 521-524; and Rodney W. Shirley, The Mapping of the World: Early Printed World Maps, 1472-1700 (London: Holland Press, 1983), #18, pp. 16-17.

[1] Almagià, “I mappamondi di Enrico Martello” (глядзі заўвагу 2).

[1] Аб Ельскай карце Мартэлуса глядзі заўвагі 2 і 4.

[1] Ранейшыя дыскусіі пра карты і глобусы ў мастацтве змешчаны ў James A. Welu, “Vermeer: His Cartographic Sources,” Art Bulletin 57.4 (1975), pp. 529-547; James A. Welu, “Vermeer and Cartography,” Ph.D. Dissertation, Boston University, 1977; James A. Welu, “The Map in Vermeer’s Art of Painting,” Imago Mundi 30 (1978), pp. 2 and 9-30; Bärbel Hedinger, Karten in Bildern: zur Ikonographie der Wandkarte in holländischen Interieurgemälden des siebzehnten Jahrhunderts (Hildesheim and New York: Olms, 1986); Yojiro Utsunomiya, “Terrestrial Globes Depicted in Images: The Globe as a Communication Instrument of Information and Allegory,” Der Globusfreund 47-48 (1999), pp. 19-37; Kristen Lippincott, “Globes in Art: Problems of Interpretation and Representation,” in Elly Dekker, Kristen Lippincott, Pieter van der Merwe, and Maria Blyzinsky, eds., Globes at Greenwich: A Catalogue of the Globes and Armillary Spheres in the National Maritime Museum, Greenwich (Oxford and New York: Oxford University Press and the National Maritime Museum, 1999), pp. 75-86; Elly Dekker and Kristen Lippincott, “The Scientific Instruments in Holbein’s Ambassadors: A Re-Examination,” Journal of the Warburg and Courtauld Institutes 62 (1999), pp. 93-125, esp. 93-98; and James Sykes, “The Terrestrial Globe in Raphael’s ‘The School of Athens,’” Globe Studies 55-56 (2009), pp. 53-72.

[1] Пазнака гэтага тому Бібліі - Лісабон, Arquivos Nacionais da Torre do Tombo, MS 161/7, заключная "7" указвае 7 том. Для абмеркавання Bíblia dos Jerónimos глядзі Paolo d’Ancona, “Nuove ricerche sulla Bibbia dos Jeronymos e dei suoi illustratori,” Bibliofilia 15 (1913), pp. 205-212; Annarosa Garzelli, ed., Miniatura fiorentina del Rinascimento 1440-1525: un primo censimento (Florence: Giunta regionale toscana and La Nuova Italia, 1985), vol. 1, pp. 233-235, and vol. 2, figs. 821-834 and 917-919; Jonathan J. G. Alexander, ed., The Painted Page: Italian Renaissance Book Illumination, 1450-1550 (Munich and New York: Prestel, 1994), pp. 49-51; Albinia C. de la Mare, “Notes on Portuguese Patrons of the Florentine Book Trade in the Fifteenth Century,” in Katherine J.P. Lowe, ed., Cultural Links between Portugal and Italy in the Renaissance (Oxford: Oxford University Press, 2000), pp. 167-181; Martim de Albuquerque and Arnaldo Pinto Cardoso, A Bíblia dos Jerónimos (Lisbon: Bertrand Editora, 2004); and Arnaldo Pinto Cardoso, “The Bíblia dos Jerónimos: From Florence to Lisbon,” photography by Massimo Listri, trans. Judith Landry, FMR 10 (Dec. 2005/Jan. 2006), pp. 43-72.

[1] Тэкст кантракту прадастаўлены Gaetano Milanesi, Nuovi documenti per la storia dell’arte Toscana dal XII al XV secolo (Florence: G. Dotti, 1901; Soest: Davaco Publishers, 1973), pp. 164-166; рэпрадукаваны Jonathan J. G. Alexander, Medieval Illuminators and their Methods of Work (New Haven and London: Yale University Press, 1992), pp. 181-182; ёсць яго англійскі пераклад Dario Tessicini in Carol M. Richardson, “The Contract Between Attavante and a Florentine Merchant for an Illuminated Manuscript,” in Carol M. Richardson, Kim W.

Woods and Michael W. Franklin, eds., Renaissance Art Reconsidered: An Anthology of Primary Sources (Oxford: Blackwell Publishing, 2007), pp. 329-332.

[1] Бібліяграфіі па Атавантэ надзіва мала, улічваючы высокую якасць яго працы. Глядзі Mirella Levi d’Ancona, Miniatura e miniatori a Firenze dal XIV al XVI secolo (Florence: L. S. Olschki, 1962), pp. 254-259, 296, 350-352; Renata Cipriani, “Attavanti, Attavante,” in Dizionario biografico degli Italiani (Rome: Istituto della Enciclopedia italiana, 1960-), vol. 4, pp. 526-530; and Csaba Csapodi, “Die berühmten Florentinischen Miniatoren: Attavante,” in Matthias Corvinus und die Renaissance in Ungarn 1458-1541. Katalog der Ausstellung, Schallaburg, 8. Mai - 1. November 1982 (Krems: Amt der Niederösterreichischen Landesregierung, 1982), pp. 414-419. Лепшы вядомы мне спіс рукапісаў Атавантэ пералічаны “I codici per la biblioteca di Lorenzo e eredi,” in Anna Lenzuni, ed., All’ombra del lauro. Documenti librari della cultura in età laurenziana: Firenze, Biblioteca medicea laurenziana, 4 maggio-30 giugno 1992 (Florence: Silvana Editoriale, 1992), pp. 140-147.

[1] Глядзі напрыклад vol. 4, f. 2r, які паказвае Св. Ераніма за працай у кабінеце з кніжнымі паліцамі і двума манахі; падобная сцэна ёсць у vol. 5, f. 3r. Ілюстрацыі гэтых і іншых падобных сцэн з Бібліі гл. Garzelli, Miniatura fiorentina (see note 11), vol. 2, figs. 826, 828, 832, і 834; і Alexander, The Painted Page (глядзі заўвагу 11), p. 52 (гэтая сцэна з vol. 4 Бібліі, каляровая).

[1] Перафразуючы de la Mare, “Notes on Portuguese Patrons of the Florentine Book Trade” (глядзі заўвагу 11), p. 181. 

[1] Для абмеркавання пазнейшых карт у Бібліі, глядзі Catherine Delano Smith, “Maps as Art and Science: Maps in Sixteenth Century Bibles,” Imago Mundi 42 (1990), pp. 65-83; and Catherine Delano-Smith and Elizabeth Morley Ingram, Maps in Bibles, 1500-1600: An Illustrated Catalogue (Geneva: Librairie Droz, 1991).

[1] Глядзі Mark Rosen, “Maps as Decoration in the Fifteenth and Sixteenth Centuries” у яго “The Cosmos in the Palace: The Palazzo Vecchio Guardaroba and the Culture of Cartography in Early Modern Florence, 1563-1589,” Ph.D. dissertation, University of California at Berkeley, 2004, pp. 90-122; і пра ўзмацненне гэтай моды ў Венецыі XVI ст., глязді Federica Ambrosini, “‘Descrittioni del Mondo’ nelle case venete dei secoli XVI e XVII,” Archivio Veneto 152 (1981), pp. 67-79; Genevieve Carlton, “Worldly Consumers: The Demand for Maps in Renaissance Italy,” Ph.D. Dissertation, Northwestern University, 2011; and Genevieve Carlton, “Making an Impression: The Display of Maps in Sixteenth-Century Venetian Homes,” Imago Mundi 64.1 (2012), pp. 28-40. Таксама глядзі Chet Van Duzer, “The Ptolemaic Wall Map: A Lost Tradition of Renaissance Cartography,” Viator 45.1 (2014), pp. 361-389.

[1] Пра праекцыю Мартэлуса, выкарыстаную на гэтых картах, глядзі Johannes Keuning, “The History of Geographical Map Projections until 1600,” Imago Mundi 12 (1955), pp. 1-24, esp. 10-11. 

[1] Для абмеркавання картаграфічнай гісторыі гэтага паўвострава глядзі George E. Nunn, The Columbus and Magellan Concepts of South American Geography (Glenside, PA: Privately printed, 1932), pp. 44-45; таксама Benjamin Olshin, “India Meridionalis: The Dragon’s Tail,” у яго “A Sea Discovered: Pre-Columbian Conceptions and Depictions of the Atlantic Ocean,” Ph.D. Dissertation, University of Toronto, 1994, pp. 319-377. 

[1] Мартелус выкарыстоўвае такую самую каляровую схему на карце свету ў Лейдэнскім рукапісы ў сваім Insularium illustratum, які знаходзіцца ў Universiteitsbibliotheek, MS Voss. Lat. F. 23, як карта свету ff. 65v-66r. Рукапіс апісаны Almagià, “I mappamondi” (глядзі заўвагу 2), pp. 291-292, таксама гэтая карта абмяркоўваецца ў K. A. Kalkwiek, “Three Mappae Mundi from the University Library in Leyden,” Janus 62.1-3, (1975), pp. 17-41, esp. 34-39.

[1] Рукапіс захоўваецца ў Biblioteca Nazionale Centrale у Фларэнцыі, Magliabechiano XII 16. Для абмеркавання глядзі Joseph Fischer, Claudii Ptolemaei Geographiae, Codex Vrbinas Graecvs 82 (Leiden: Brill, and Leipzig: Harrassowitz, 1932), vol. 1.1, pp. 219 and 398-404, і дзве карты з манускрыпту рэпрадукаваныя ў vol. 1.2, plate L36; Sebastiano Gentile, ed., Firenze e la scoperta dell’America: umanesimo e geografia nel ’400 fiorentino (Florence: L. S. Olschki, 1992), pp. 240-243 with plates 47-48; Cavallo, Cristoforo Colombo e l’apertura degli spazi (see note 7), vol. 1, pp. 517-521, з добрай каляровай рэпрадукцыяй карты свету на ст. 518-519. Рукапіс апублікаваны факсімільным чынам як Ptolomei cosmographia (Florence: Vallecchi, 2004), з даследаваннем Sebastiano Gentile і Angelo Cattaneo. 

[1] Наконт аўтарства Атавантэ некаторых частак рукапіса Берліньеры з Biblioteca Braidense (Milan, Biblioteca Nazionale Braidense, MS AC. XIV. 44), глядзі Francesco Carta, Codici, corali e libri a stampa miniati della Biblioteca nazionale di Milano (Rome: Presso i principali librai, 1891-1895), pp. 93-100; знаходзяцца ў Biblioteca Apostolica Vaticana Urb. lat. 273 to Attavante, see Ada Labriola, “Berlinghieri, Geography (Urb. lat. 273),” in Marcello Simonetta, ed., Federico da Montefeltro and his Library (Milan: Y. Press; and Vatican City: Biblioteca Apostolica Vaticana, 2007), pp. 136-144. 

[1] Карта захоўваецца ў British Library (London), Add. MS 15760, ff. 68v-69r. Для абмеркавання карты глядзі Almagià, “I mappamondi” (глядзі пазнаку 2), pp. 292, 299, і 304-306. Лепшыя рэпрадукцыі карты прадстаўлены Kenneth Nebenzahl, Atlas of Columbus and the Great Discoveries (Chicago: Rand McNally, 1990), pp. 15-17; і Cavallo, Cristoforo Colombo e l’apertura degli spazi (глядзі пазнаку 7), vol. 1, pp. 420-421. 

[1] Карта свету адсутнічае ў рукапісе Insularium Мартэлуса, які знаходзіцца ў Шанціі, Bibliothèque du Musée Condé, MS 698 (483). (14,8 × 22,4 цалі), але суадносіны рукапісу прыблізна 1.51 да 1. Апісанне гэтага рукапісу ўключае Almagià, “I mappamondi” (глядзі заўвагу 2), pp. 294-295 and 299; and Jacques Meurgey de Tupigny, Les principaux manuscrits à peintures du Musée Condé à Chantilly (Paris: Pour les membres de la Société française de reproductions de manuscrits à peintures, 1930), pp. 192-194 and plate 129.

[1] Поўны надпіс bannona insula septentrionalis чытаецца толькі на мультыспектральных выявах ельскай карты Мартэлуса, які я правёў у жніўні 2014 разам Michael Phelps, Gregory Heyworth, Roger Easton, і Ken Boydston, пры фінансавай падтрымцы National Endowment for the Humanities. Маё даследаванне The World Map by Henricus Martellus at Yale, c. 1491: Sources and Influence , будзе ўтрымліваць поўную транскрыпцыю, пераклад і вывучэнне ўсяго тэксту на карце, які выяўляюць гэтыя выявы (* ад перакладчыка: выданне выйшла ў 2018 годзе). 

[1] Апісанне фларэнтыйскага рукапісу глядзі Almagià, “I mappamondi” (see note 2), esp. 295-298; і Gentile, Firenze e la scoperta dell’America (see note 21), pp. 237-240.

[1] Для абмеркавання тэксту Буондэльмонці Liber insularum Arcipelagi глядзі Hilary Turner, “Christopher Buondelmonti and the Rise of the Isolario,” Terrae Incognitae 19 (1988), pp. 11-28; і Giuseppe Ragone, “Il Liber insularum Arcipelagi di Cristoforo dei Buondelmonti: filologia del testo, filologia dell’immagine,” у Didier Marcotte, ed., Humanisme et culture géographique à l’époque du Concile de Constance. Autour de Guillaume Fillastre. Actes du Colloque de l’Université de Reims, 18-19 novembre 1999 (Turnhout: Brepols, 2002), pp. 177-217. 

[1] З малюнкам у высокім разрахаванні ельскай карты Мартэлуса можна азнаёміцца па адрасе http://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Record/3435243?image_id=1040211. 

[1] Hortus sanitatis "major", на якую я спасылаюся тут, быў упершыню апублікаваны ў Майнцы Якабам Мейдэнбахам 23 чэрвеня 1491 года і павінен быць адрознены ад Hortus sanitatis "minor", што з'яўляецца перакладам на лацінскую мову Нямецкага траўніка пад назвай Gart der Gesundheit (Сад здароў’я) , упершыню апублікаванага П. Шоферам у Майнцу ў 1485 годзе. Падрабязнасці і абмеркаванне ранніх выданняў Hortus sanitatis пададзены Arnold C. Klebs, “Herbals of 15th Century,” Papers of the Bibliographical Society of America 11 (1917): 75-92; and 12 (1918): 41-57, esp. 48-51 and 54-57. Я падрабязна распавяду пра выкарыстанне Мартэлусам Hortus sanitatis у маім будучым даследаванні The World Map by Henricus Martellus at Yale, c. 1491: Sources and Influence.

[1] Fernando Colón, The History of the Life and Deeds of the Admiral Christopher Columbus: Attributed to His Son Fernando Colón, ed. Ilaria Luzzana Caraci, trans. Geoffrey Symcox and Blair Sullivan (Turnhout: Brepols, 2004), pp. 69-70 (English) and 271 (Italian). Гэты матэрыял цытуе Skelton, “World Map by Henricus Martellus Germanus, c. 1489, at Berne” (глядзі заўвагу 2), p. 16.

[1] Gaetano Ferro, “Christopher and Bartolomeo Columbus, Cartographers,” in The Genoese Cartographic Tradition and Christopher Columbus, trans. Hann Heck and Luciano F. Farina (Rome: Istituto poligrafico e Zecca dello Stato, Libreria dello Stato, 1997), pp. 93-129, at 126-127.

[1] K. J. P. Lowe, Cultural Links between Portugal and Italy in the Renaissance (New York: Oxford University Press, 2000).

[1] Глядзі заўвагу 17.

[1] Paolo Cortesi, De cardinalatu (San Gimignano: Symeon Nicolai Nardi senensis, alias Rufus Calchographus, 1510), ff. 54r-54v; па-англійску з Kathleen Weil-Garris and John D’Amico, “The Renaissance Cardinal’s Ideal Palace: A Chapter from Cortesi’s De Cardinalatu,” in Henry A. Millon ed., Studies in Italian Art and Architecture, 15th through 18th Centuries (Cambridge, MA: MIT Press; Rome: Edizioni dell’Elefante, 1980), pp. 45-119 (= Memoirs of the American Academy in Rome, 35), p. 97. Таксама глядзі Juergen Schulz, “Maps as Metaphors: Mural Map Cycles of the Italian Renaissance,” in David Woodward, ed., Art and Cartography: Six Historical Essays (Chicago and London: University of Chicago Press, 1987), pp. 97-122, at 117. 

[1] Rosen, “The Cosmos in the Palace” (глядзі заўвагу 17), p. 93