BY | EN

[DOI:]
IMAGO.by
17.04.2026

Ilya Andreyeu
ORCID 0009-0006-0923-7591

План Мінска Тадэвуша Корзуна з др. пал. XVIII ст. як крыніца даследавання гістарычнай тапаграфіі горада^*

Артыкул прысвечаны аналізу двух варыянтаў «Плана горада Мінска з другой паловы XVIII стагоддзя», падрыхтаваных мінскім інжынерам Тадэвушам Корзунам на аснове архіўных крыніц і выкананых у 1934 і 1936 гадах. Яны ўяўляюць сабой унікальную тапаграфічную рэканструкцыю горада – сённяшняй сталіцы Беларусі – напярэдадні яго ўключэння ў склад Расійскай імперыі. Планы былі супастаўленыя з захаванымі расійскімі сітуацыйнымі планамі і архіўнымі матэрыяламі, што дазволіла праверыць іх дакладнасць і вызначыць ступень адпаведнасці крыніцам. У даследаванні разглядаюцца гарадская структура Мінска ў другой палове XVIII стагоддзя, вулічная сетка і варыянты яе назваў, умацаванні, ключавыя аб’екты і прыватныя ўладанні. Планы Корзуна запаўняюць прабел паміж пісьмовымі крыніцамі і пазнейшымі расійскімі планамі і з’яўляюцца каштоўным інструментам для даследавання гістарычнай тапаграфіі горада.

Ключавыя словы: Мінск у XVIII стагоддзі; план горада; Тадэвуш Корзун (інжынер); гістарычная картаграфія; гарадская тапаграфія; гістарычныя даследаванні горада; рэканструкцыя плана; архіўныя крыніцы.

Уводзіны

У часы Рэчы Паспалітай Мінск быў сталіцай ваяводства. Аднак у параўнанні з іншымі гарадамі падобнага значэння захавалася парадаксальна мала яго планаў або іншых графічных крыніц, створаных да другога падзелу Рэчы Паспалітай. Пасля 1793 года расійская адміністрацыя рэгулярна складала планы Мінска – як сітуацыйныя, так і праектныя¹.

На гэтым фоне асаблівую цікавасць мае падрабязная рэканструкцыя плана Мінска другой паловы XVIII стагоддзя, выкананая ў 1920–1930-х гадах мінскім інжынерам Тадэвушам Корзунам на падставе архіўных крыніц. Захаваныя ў выглядзе двух планаў 1934 і 1936 гадоў, гэтыя працы дазваляюць не толькі рэканструяваць архітэктурны абрыс Мінска канца XVIII стагоддзя, але і выявіць шэраг аб’ектаў, невядомых з іншых крыніц. Супастаўленне плана Корзуна з іншымі захаванымі планамі і архіўнымі дакументамі дазваляе крытычна ацаніць яго гістарычную дакладнасць.

План-рэканструкцыя Тадэвуша Корзуна датаваны 1934 годам знаходзіцца ў аддзеле картаграфічных збораў Нацыянальнай бібліятэкі Польшчы пад нумарам ZZK 9429. Выява выкананая ў колеры на аркушы памерам 92 × 69 см. У картушы пазначана, што план быў падрыхтаваны на падставе архіўных крыніц (без удакладнення, ці ўваходзілі ў іх картаграфічныя матэрыялы) інжынерам Тадэвушам Корзунам у «1920–1930-х гадах». Чыставая версія была выкананая B. Pieślak у 1934 годзе (іл. 1).

З крыніц вядома пра больш раннія версіі гэтага плана. У 1918 годзе ў Мінску праводзілася выстава старажытнасцей і мастацкіх вырабаў. У каталогу выставы, у раздзеле «Старыя планы і віды», быў запісаны наступны пункт: «План горада Мінска. Па старых планах і звестках апрацаваны інжынерам Т. Корзунам. Дае ўяўленне пра Мінск да 1790 г.»² Далейшы лёс гэтага плана невядомы, аднак можна меркаваць, што пазнейшыя планы Корзуна былі заснаваныя на гэтай ранейшай працы. Звернем увагу, што, згодна з каталогам, план 1918 года быў падрыхтаваны, у тым ліку, «па старых планах».

Выстава 1918 года была звязана з дзеячам беларускага нацыянальнага руху Іванам Луцкевічам (1881–1919), і частка экспанатаў паходзіла з яго збору³. З яго імем таксама звязаны вядомы план менскіх замкавых юрыдык 1783 года, на якім горад паказаны досыць умоўна: пазначаныя сакральныя дамінанты, а на Замчышчы расчэрчаны і пранумараваныя пляцы землеўласнікаў (іл. 2).

Акрамя так званага плана Луцкевіча, вядомая яшчэ мапа наваколляў Мінска 1752 года, якая паказвае прыватныя грунты на паўночным захадзе; абрыс горада на гэтай мапе паказаны толькі фрагментарна (іл. 3). Гэтыя матэрыялы заслугоўваюць увагі з прычыны крытычна малой колькасці ранніх арыгінальных планаў Мінска.

У гэтым кантэксце надзвычайную каштоўнасць мае і другі варыянт плана Тадэвуша Корзуна (іл. 4), датаваны 1936 годам і захоўваецца ў Нацыянальнай бібліятэцы Польшчы⁴. Гэтая версія адрозніваецца большым фарматам і змяшчае дадатковую інфармацыю пра тэрыторыі, прылеглыя да Мінска. Гэтае пытанне будзе падрабязней разгледжана далей.

Наступны вядомы план Мінска, ужо як «губернскага горада», быў складзены ў жніўні 1793 года расійскім павятовым землемерам (іл. 5). Расійскія планы былі больш дакладнымі, але звычайна канцэнтраваліся на стратэгічнай інфармацыі: умацаваннях, мастах, найбольш важных каменных будынках і характэрных тапаграфічных асаблівасцях мясцовасці. Ужо ў 1797 годзе з’явіўся першы праектны план, які прадугледжваў геаметрычную структуру квартальнай забудовы горада. Першы расійскі план, на якім вулічная сетка горада прадстаўлена падрабязна, датуецца толькі 1858 годам⁵.

У адрозненне ад ранейшых планаў (1752 і 1783 гадоў), два планы 1934 і 1936 гадоў з’яўляюцца больш поўнымі і ўтрымліваюць унікальныя звесткі, якіх няма ў пазнейшых расійскіх планах: імёны ўладальнікаў камяніц і шляхецкіх сядзіб, назвы вуліц, размяшчэнне рынкаў і ўмацаванняў, а таксама іншыя аб’екты, мала вядомыя з іншых крыніц.

Аўтар плана

Аўтарам плана з’яўляецца Тадэвуш Корзун, які нарадзіўся ў 1876 годзе⁶. Як і яго старэйшы брат Уладзіслаў, ён скончыў Пецярбургскі тэхналагічны інстытут⁷. Род Корзунаў выкарыстоўваў герб «Марскі кот»; такі ж герб выкарыстоўваў іншы род мінскіх Корзунаў, да якога належаў вядомы гісторык Тадэвуш Корзун (1839–1918)⁸.

Інжынер Тадэвуш Корзун быў прыкметнай фігурай у жыцці горада: ён узначальваў Мінскую электрастанцыю ў 1905–1906 і зноў у 1911–1920 гадах. Некаторы час працаваў у Германіі, пасля чаго ў 1910 годзе вярнуўся ў Мінск. У 1919–1920 гадах ён займаў пасаду першага намесніка бурмістра, адказваючы за гарадскую камунальную гаспадарку. У 1912–1913 гадах распрацоўваў праект электрычнага трамвая для Мінска, які, аднак, у той час не быў рэалізаваны. Пасля захопу горада бальшавікамі ў 1920 годзе Корзун выехаў і больш не вяртаўся⁹.

Корзун уваходзіў у склад Мінскага аддзела Варшаўскага таварыства аховы помнікаў мінуўшчыны, якое дзейнічала з 1916 года. Дзякуючы дзейнасці гэтага таварыства было арганізавана каля пяцідзесяці ратаўнічых і інвентарызацыйных экспедыцый, праводзіліся публічныя лекцыі, а таксама былі арганізаваныя дзве выставы мастацкіх і гістарычных помнікаў у Мінску ў 1916 і 1917 гадах¹⁰. Захаваўся запіс пра лекцыю Тадэвуша Корзуна пра стары Мінск, прачытаную ў лютым 1920 года¹¹, што сведчыць пра яго ўдзел, акрамя прафесійнай дзейнасці, у вывучэнні і папулярызацыі гісторыі горада.

Матэрыялы, сабраныя Мінскім аддзелам, былі вывезены ў Варшаву ў 1918 годзе і часткова захаваліся (Zbiór Materiałów Mińskiego Koła Warszawskiego Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości, AGAD, sygn. 1/202/0). Аднак сярод гэтых матэрыялаў выяўлена толькі адна мапа: Mappa Nowego miasta, koszarów i Lachówki przez uczniów wyższych czterech klas wymierzona 1804 roku (AGAD, ref. no. 1/202/0/7/47).

Змест плана 1934 года

План Корзуна 1934 года выкананы на польскай мове, у маштабе 1:3 200 і арыентаваны на паўночны ўсход. Арыентацыя з некаторым адхіленнем ад паўночнай восі была нярэдкай для расійскіх планаў канца XVIII–XIX стагоддзяў, аднак ужо ў пачатку XX стагоддзя яна лічылася састарэлай. Пры накладанні на сучасныя мапы план не захоўвае поўнай адпаведнасці маштабу. Поле плана падзелена на квадраты, пазначаныя літарамі і лічбамі, аднак яны не маюць функцыянальнага значэння; таксама адсутнічае легенда, якая магла б іх растлумачыць.

Асновай тапаграфічнага малюнка стала рака Свіслач (пазначаны кірунак яе плыні). Невялікая рака Няміга, вядомая з сярэднявечных летапісаў, упадае ў Свіслач паблізу замка. Вышэй па цячэнні ў яе ўпадае рака Цна, не падпісаная на плане.

На плане можна вылучыць тры ўрбаністычныя комплексы, якія належаць да розных стратыграфічных этапаў развіцця горада: Замак, акружаны ровам (паказаным як былое рэчышча Свіслачы); Траецкая гара на левым беразе Свіслачы і Высокі Рынак на правым беразе.

Найстарэйшая частка горада складаецца з Замка і Ніжняга Рынку (на плане пазначанага як Stary Rynek). Функцыянальна Ніжні Рынак злучаў Замак, падол Траецкай гары на супрацьлеглым ад замка беразе (пазначаны на плане як Rynek Trojeckiej Fary), а таксама схіл правага берага ніжэй па цячэнні Свіслачы, дзе з сярэднявечча існавала рачная прыстань.

Замак на Свіслачы быў заснаваны ў апошняй трэці XI стагоддзя; ён выконваў функцыю паўднёвага фарпоста Полацкага княства і кантраляваў шляхі ўздоўж верхняга цячэння Свіслачы¹². На падставе тапаніміі выказвалася меркаванне, што Траецкая гара на супрацьлеглым ад замка беразе магла быць больш раннім цэнтрам гарадскога паселішча¹³. Аднак археалагічныя даследаванні не пацвердзілі наяўнасці сапраўды ранняга матэрыялу.

Археалагічны матэрыял з раёна рачной прыстані, якая ўяўляе сабой другі меркаваны «пачатак» горада (на плане пазначаны як Ławy [гандлёвыя рады] і раён Бернардынскай вуліцы), таксама даволі абмежаваны і пераважна датуецца XII стагоддзем або пазней¹⁴.

Праз Ніжні Рынак праходзілі транзітныя шляхі з Барысава і Магілёва (у бок Масквы) да Ракава і Койданава (у бок Варшавы). Ад Траецкай гары пачынаўся Віленскі гасцінец (які ішоў праз Радашковічы і Маладзечна). Мост праз Свіслач існаваў здаўна, а вышэй па цячэнні раку можна было пераехаць уброд¹⁵. Высокі Рынак як гарадскі цэнтр сфармаваўся толькі ў XVII–XVIII стагоддзях.

Захаваліся толькі фрагментарныя звесткі пра характар мінскіх умацаванняў. Аляксандр Гваньіні адзначаў, што Мінск быў «вялікім драўляным горадам, з драўляным замкам, натуральна і выгадна размешчаным, даволі добра абароненым і акружаным глыбокім ровам»¹⁶.

Верагодна, ужо да сярэдзіны XVII стагоддзя замак набыў форму бастыённага ўмацавання. Пасля заняцця горада маскоўскімі войскамі ў 1655 годзе былі збудаваныя некалькі вежаў і невялікае ўмацаванне, а ўвесь комплекс быў акружаны вадой. Гэтыя ўмацаванні ўзводзіліся паспешліва; таму ўжо ў наступным годзе маскоўская залога пераўтварыла каменную забудову Верхняга горада (Высокага Рынку) у абарончы фарпост¹⁷.

У гэтым кантэксце расійскія планы больш дакладна паказваюць валы, курціны і бастыён на гары святога Юрыя. Такую абарончую структуру можна назіраць на расійскім плане 1793 года: земляныя ўмацаванні пазначаныя зялёным колерам, а гарадскі вал заканчваецца бастыёнам, на якім пад № 17 пазначаная драўляная ўніяцкая царква. На планах 1934 і 1936 гадоў гэтая тэрыторыя, наадварот, пазначаная як могілкі з царквой (Cmentarz. Góra św. Jura. Cerkiew św. Jerzego); на абодвух планах таксама пазначаныя назвы ўязных брамаў. Правабярэжная частка горада абнесеная гарадскім валам з брамамі: Юр’еўскай на дарогах з Ракава і Тарасава, дзвюма брамамі з боку Койданава і Ігуменскай брамай. Левабярэжная частка горада таксама была ўмацаваная валам – на плане ён пазначаны як рэшткі старога вала (resztki starego wału).

Важнай часткай зместу плана 1934 года з’яўляюцца назвы вуліц, прадстаўленыя адносна поўна (больш за 30 назваў). Аднак, як і ў выпадку з умацаваннямі, архіўныя крыніцы даюць фрагментарныя і не заўсёды паслядоўныя звесткі пра назвы вуліц і іх размяшчэнне. Параўнанне плана Корзуна з расійскім сітуацыйным планам 1797 года (на якім падпісаныя толькі асноўныя вуліцы) не выявіла разыходжанняў¹⁸.

Некаторыя вуліцы Мінска, пазначаныя на плане Корзуна, захавалі – у большай або меншай ступені – свае першапачатковыя трасы разам з гістарычнымі назвамі, напрыклад: Няміжская, Замкавая, Васкрасенская і Зыбіцкая. Іншыя вуліцы захаваліся, але пад назвамі, нададзенымі ў перыяд Расійскай імперыі і пазней у савецкі час, напрыклад: Бернардынская (вуліца і завулак), Дамініканская, Францішканская, Койданаўская, Валоцкая і Зборавая (названая ад кальвінскага збору), а таксама іншыя. Некаторыя былыя вуліцы зніклі ў выніку наступных перапланіровак і гарадскіх пераўтварэнняў.

У гэтым кантэксце вызначэнне лакалізацыі «гістарычнага факту», калі ў крыніцах пазначаная вуліца, звычайна не стварае цяжкасцяў. Указанне вуліцы ў дакументах, звязаных з нерухомасцю, было амаль абавязковым і часта дапаўнялася ўказаннямі на вядомыя будынкі або іншыя аб’екты, што дазвалялі дакладна лакалізаваць нерухомасць для тагачаснага жыхара Мінска¹⁹. Сёння толькі невялікая колькасць вуліц, згаданых у архіўных крыніцах, стварае інтэрпрэтацыйныя цяжкасці. Некалькі прыкладаў дазваляюць праілюстраваць тапаграфічныя ўзаемазалежнасці і пэўную неўстойлівасць гарадской тапаграфіі.  

Пісьмовыя крыніцы паказваюць, што для адных і тых жа вуліц выкарыстоўваліся розныя назвы (напрыклад, Феліцыянская і Койданаўская, Юр’еўская і Кармеліцкая), або існавалі семантычна блізкія варыянты іх назваў. Пэўная неадназначнасць датычыцца таксама Юр’еўскай вуліцы, якая размяшчалася ў розных частках горада.

На абодвух планах Корзуна паслядоўна пазначаныя Юр’еўская брама і Юр’еўская вуліца; абедзве назвы паходзяць ад царквы св. Юрыя (існаванне якой засведчана з XVI стагоддзя). З пачатку XVIII стагоддзя на гэтай вуліцы быў заснаваны кляштар кармелітаў (сам ордэн дзейнічаў у Мінску з 1703 года), таму вуліца таксама называлася Кармеліцкай. Вуліца, пазначаная як «Валоцкая або Белацаркоўская», таксама сустракаецца ў крыніцах пад назвай Юр’еўская.

У пачатку XVII стагоддзя царква св. Юрыя была перанесена на іншае месца (на плане Корзуна яна паказаная на гары св. Юрыя – Góra św. Jura), і разам з ёй паступова перамясцілася назва вуліцы, хоць, відаць, такія пераносы тапонімаў адбываліся даволі павольна. Царква таксама называлася «Белай» (Biała cerkiew), адсюль і з’яўленне на плане назвы Белацаркоўская вуліца. Аднак кантэкст крыніц звычайна дазваляе вызначыць, пра якую вуліцу ідзе гаворка. Прыкладам з’яўляецца запіс канца XVII стагоддзя: «…каля царквы св. Юрыя, якую называюць Белай царквой, з аднаго боку ад могілак гэтай царквы, … тылам да вала, насупраць Валоцкай вуліцы, ідучы з горада па правым баку»²⁰.

Няпоўнасць і тапаграфічная неадназначнасць звестак пра вулічную сетку выглядаюць натуральнымі для горада XVII–XVIII стагоддзяў, калі назвы і межы вуліц яшчэ не былі настолькі стандартызаваныя, як у пазнейшы час. Асабліва гэта датычыцца невялікіх завулкаў: яны згадваюцца эпізадычна і могуць быць лакалізаваныя толькі з пэўнай ступенню верагоднасці.

Але некаторыя варыянтныя назвы вуліц, згаданыя ў архіўных запісах, можна лакалізаваць дзякуючы плану Корзуна. Напрыклад, вуліца, пазначаная на плане 1934 года як Burmiwska–Nadbrzeżna, часцей сустракаецца пад назвай Забярэжная, хоць, відаць, пэўны час таксама выкарыстоўвалася назва Бурмістроўская (або Бурміўская)²¹. Завулак, пазначаны на плане як Górno-Niemiska, таксама называўся Крывой вуліцай²².

Вуліцы Макоўская і Гарошынская (размешчаныя ў раёне Татарскай вуліцы)²³, а таксама Акулянская²⁴ і Кесіноўская²⁵ (верагодна, размешчаныя недзе паміж Віленскай вуліцай і Burmiwska-Nadbrzeżna) і шэраг іншых да гэтага часу не лакалізаваныя. У той жа час план утрымлівае шэраг малавядомых назваў вуліц (пераважна на Траецкай гары). Праведзены аналіз сведчыць пра высокую ступень адпаведнасці плана архіўным матэрыялам, што дазваляе меркаваць: ўсе пазначаныя на плане вуліцы існавалі прынамсі ў другой палове XVIII стагоддзя.

План Тадэвуша Корзуна ўтрымлівае каштоўную інфармацыю пра розныя ўзроўні гарадской інфраструктуры. Ён дае ўнікальныя звесткі пра мясцовыя назвы і асаблівасці ландшафту, якія разам з пазначанымі рэлігійнымі, мемарыяльнымі, адміністрацыйнымі, прамыслова-эканамічнымі і прыватнымі будынкамі ўтвараюць комплексную тапаграфічную сістэму горада.

У Мінску захавалася толькі невялікая колькасць будынкаў XVII–XVIII стагоддзяў. Выгляд некаторых з іх вядомы толькі з апісанняў (напрыклад, Фарнага касцёла на Траецкай гары, большасці праваслаўных драўляных цэркваў і многіх іншых). У гэтым кантэксце планы могуць дапамагчы рэканструяваць абрысы будынкаў (колькасць апсід, арыентацыю і г. д.). Параўнанне плана Корзуна з расійскімі планамі паказвае на большую графічную дакладнасць апошніх. На плане 1934 года абрысы будынкаў перададзены больш схематычна; аднак карысным з’яўляецца тое, што на ім пазначаныя манастырскія комплексы, звязаныя з цэрквамі, а таксама іншыя будынкі, якія належалі да гэтых комплексаў (іх формы і ўзаемнае размяшчэнне).

На плане пазначаныя сем праваслаўных цэркваў (дадаткова паказана месца былой царквы св. Мікалая). Толькі на гэтым плане паказаная Узнясенская царква на ўскраіне горада, каля дарогі ў бок Магілёва. Паміж Ніжнім і Высокім Рынкамі была сканцэнтраваная інфраструктура яўрэйскай супольнасці горада, у тым ліку сінагога, школа і гандлёвыя рады (Kramy żydowskie).

Сярод каштоўных звестак, якія дае план, – месцазнаходжанне аптэкі і пошты²⁶ у пачатку Казьмадзям’янаўскай вуліцы.

План дае ўнікальную інфармацыю пра прыватныя камяніцы і маёнткі гарадской эліты і землеўладальнікаў, звязаных з горадам: на ім пазначаныя сядзібы сем’яў: Шышкі (Szyszko), Ратыньскія (Ratyński), Кастравіцкія (Kastrowicki), Слізні (Sliźeń), Салагубы (Sołohub), Свентажыцкіх (Świętorzycki), Пшэздзецкіх (Przezdziecki), Іваноўскія (Iwanowski), Уняхоўскія (Uniechowski), Быкоўскія (Bykowski), Пішчалкі (Piszczałko), Дзерналовічы (Dernałowicz), Маслянкі (Maślanko), Валадкевічы (Wołodkowicz), Бельцаровічы (Balcerowicz), Макарэвічы (Makarewicz), Карніцкія (Karnicki), Масальскія (Masalcki), Курковічы (Kurkowicz), Галаўні (Hołownia), Віцейкі (Witejko), Жыжэмскія (Żyżemski), Завішы (Zawisza) і Трэберт (Trebert). На Высокім Рынку пазначаны Палац Радзівілаў (не захаваўся). На Валоцкай вуліцы пазначаны сядзібны дом Тызенгаўза (захаваўся ў перабудаваным выглядзе і цяпер вядомы як Дом-музей Ваньковічаў).

На Магілёўскай дарозе пазначаны крыж у памяць пра выхад маскоўскіх войскаў з Мінска ў 1788 годзе. Гэтая дата вызначае верхнюю храналагічную мяжу крыніц, выкарыстаных Тадэвушам Корзунам; аднак большая частка змешчанай у іх інфармацыі можа паходзіць з ранейшых дзесяцігоддзяў. Некаторыя камяніцы пазначаныя імёнамі і пасадамі іх уладальнікаў. Гэтыя звесткі часам адносяцца да 1760–1770-х гадоў або нават да больш ранняга часу, што можа тлумачыцца пэўнай інерцыйнасцю замацавання ўласных назваў у гарадской тапаніміі (назвы прымаліся з некаторым адставаннем і маглі працягваць выкарыстоўвацца значна пазней).

Адным з найбольш выразных прыкладаў змены ўласнасці, якая патрабавала б абнаўлення, але не адлюстраваная на плане, з’яўляецца пазначэнне езуіцкага касцёла, кляштара і калегіума як дзейных і прыналежных езуітам – нягледзячы на касацыю ордэна ў 1773 годзе.

План быў уведзены ў навуковы ўжытак адносна нядаўна²⁷, і яго праверка шляхам супастаўлення з архіўнымі крыніцамі працягваецца. Тым не менш параўнанне з матэрыяламі, якія захаваліся ў магістрацкіх кнігах, пацвярджае дакладнасць плана. Напрыклад, у актавай кнізе Мінскага магістрата за 1677–1680 гады, у дакуменце аб продажы пляца з камяніцай на Койданаўскай вуліцы, адзначалася, што пляц знаходзіўся «на рагу паміж вуліцай і Крывым завулкам, які вядзе з Койданаўскай вуліцы да Зборавай вуліцы, прымыкаючы да пляца... Стэфана Кастравіцкага»²⁸. Нягледзячы на значны храналагічны разрыў паміж крыніцамі, гэтая інфармацыя чытаецца на плане Корзуна і ў пэўнай ступені пацвярджаецца – на ім паказаная камяніца, якая належала сям’і Кастравіцкіх, а непасрэдна на рагу пазначаны таксама асобны, не падпісаны будынак.

Змест плана 1936 года

План 1936 года (іл. 4), як на ім непасрэдна ўказана, таксама заснаваны на архіўных матэрыялах, сабраных Корзунам; план выкананы ў маштабе 1:4 200 і мае большы фармат (118 × 76 см). Гэтая версія ахоплівае больш шырокія прыгарадныя тэрыторыі і дадаткова паказвае шэраг засценкаў і фальваркаў з забудовай.

Тапаграфічная сітуацыя на паўднёвым захадзе прадстаўлена больш падрабязна, у тым ліку дарожная сетка, яшчэ адны непадпісаныя могілкі, цагельня і цэлы комплекс фальваркаў. Уздоўж дарогі на Ракаў пазначаныя фальваркі Макарэвіча (два асобныя), францысканцаў (таксама два асобныя) і Вінцэся (Wincesia), а таксама яшчэ пяць фальваркаў без пазначэння ўласніка. На ўсходзе больш падрабязна, у параўнанні з планам 1934 года, паказаная Ляхоўка (Lachówka), а таксама пазначаныя лакалізацыя і забудова Базыльянскай Слабады. На поўначы, у бок Пярэспы, – засценак Ełko, на правым беразе – засценак Людамонт (Ludamont), а па дарозе на Барысаў – засценак Выгода (Wygoda).

Акрамя таго, паказаныя межы лясных масіваў і забалочаных тэрыторый, якія атачалі горад.

На ўчастках, дзе план перакрываецца з планам 1934 года, яго змест у значнай ступені паўтарае апошні, хоць можна выявіць некалькі адрозненняў. На плане 1936 года завулак Верхне-Няміжскі (Górno-Niemiski) заканчваецца на скрыжаванні з Койданаўскай вуліцай, а яго далейшы працяг пазначаны як Крывы (Krzywa), тады як на плане 1934 года назва захоўваецца на ўсім працягу як Górno-Niemiski. Стары рынак пазначаны як Нізкі Рынак (Nizki Rynek).

Існуюць таксама пэўныя адрозненні ў запісе імёнаў уладальнікаў камяніц – у цэлым план 1936 года падае больш інфармацыі пра пасады ўладальнікаў і больш поўныя формы іх імёнаў, прычым на асобным картушы з нумарацыяй, якая адпавядае будынкам і пляцам. У параўнанні з планам 1934 года камяніца Ігнацыя Свентажыцкага (№ 20) «памянялася» месцамі з камяніцай Францішка Ўняхоўскага (№ 29), што патрабуе ўдакладнення з дапамогай архіўных крыніц, але выглядае як памылка падчас складання спісу для плана 1936 года. Месца, пазначанае на плане 1934 года як аптэка і пошта, на плане 1936 года мае нумар 12, а ў легендзе пазначана, што гэта быў двор Леона Шэйбы, сакратара пошты і аптэкара²⁹.

Акрамя таго, у параўнанні з планам 1934 года, на Замкавым пляцы пад № 6 пазначаны сядзібны дом Фелікса Кубліцкага-Пётуха, рэгента менскага гродскага суда. На так званым плане Луцкевіча 1783 года на тым самым месцы, на тэрыторыі Замчышча, пазначана сядзіба пад № 58, а інвентар да яго ўдакладняе, што гэта быў «Dom WWch Piętuchów, regentów grodzkich, obok woźnego»³⁰. Звесткі пра Фелікса Кубліцкага-Пётуха, рэгента гродскага суда Менскага ваяводства, захаваліся таксама ў судовых запісах – ён выступаў у маёмаснай спрэчцы з Радзівіламі адносна маёнтка Капіевічы, якая адбывалася ў 1770-х гадах і засведчана крыніцай ад 5 жніўня 1782 года³¹.

Высновы

Параўнанне планаў Корзуна з вядомымі расійскімі планамі Мінска гэтага перыяду паказвае адметны характар гэтай крыніцы. Дакладнасць і характэрная паслядоўнасць адлюстравання дазваляюць меркаваць, што рэканструкцыя магла быць заснаваная на раней невядомай графічнай крыніцы – арыгінальным плане (або комплексе планаў), верагодна, створаным у 1780-х гадах і дапоўненым звесткамі з архіўных крыніц.

У цэлым у планах не выяўлена істотных памылак, пэўныя разыходжанні з пісьмовымі крыніцамі можна растлумачыць варыянтнасцю тапонімаў, якія выкарыстоўваліся ў той час. Планы даюць комплексны сацыяльна-топаграфічны вобраз горада і адлюстроўваюць сітуацыю 1770–1780-х гадоў. Яны таксама могуць дапамагчы лакалізаваць ранейшыя пісьмовыя запісы тапаграфічнага характару і могуць служыць інструментамі для гістарычнай рэканструкцыі сацыяльных і эканамічных адносін у пераломны момант гісторыі горада.

Рэканструкцыі ўтрымліваюць пласт унікальнай інфармацыі: назвы і месцазнаходжанне малавядомых вуліц, гістарычныя тапонімы (некаторыя з якіх захаваліся ў тапаніміі сучаснага Мінска), імёны ўласнікаў нерухомасці і месцазнаходжанне прыватных будынкаў, а таксама іншыя прасторавыя звесткі, у тым ліку межы і плошчы забалочаных тэрыторый і лясных масіваў. Тапаграфічны змест адкрывае магчымасць для аднаўлення «сацыяльнай мапы» гарадской эліты апошніх дзесяцігоддзяў існавання Мінска як часткі палітычнай і культурнай прасторы Рэчы Паспалітай.

Планы Тадэвуша Корзуна з’яўляюцца ўнікальным інструментам для рэканструкцыі Мінска другой паловы XVIII стагоддзя. Крытычнае выкарыстанне гэтых крыніц у спалучэнні з архіўнымі матэрыяламі дазваляе аднавіць страчаны вобраз горада напярэдадні яго імперскай трансфармацыі. Планы Корзуна маюць значэнне не толькі для гісторыкаў, але і для архітэктараў, горадабудаўнікоў і ўсіх, хто займаецца аднаўленнем гістарычнай і культурнай памяці Мінска.

Ілюстрацыі

---

^* Пашыраная версія артыкула: „Plan miasta Mińska z drugiej połowy XVIII wieku” inżyniera Tadeusza Korzóna. Treść topograficzna i przydatność historyczna źródła, Z dziejów kartografii: Społeczna rola kartografii, 2026, т. 26, с. 205–218.
Аўтар выказвае падзяку Юрыю Снапкоўскаму за неацэнную дапамогу ў пытаннях генеалагіі роду Корзунаў.

¹  І. Андрэеў, В. Андрэева, П. Растоўцаў, Мінск на старадаўніх картах і планах, Мінск 2021.

²  Каталог Минской областной выставки древностей и изящных изделий, сост. А. Иппель, Минск 1918, с. 5.

³  В. Шматаў, Ля вытокаў, Спадчына, № 2, 1992, с. 4–12.

⁴  Plan miasta Mińska i okolic: z drugiej połowy XVIII wieku (podziałka 1:4 200), 1936. Нацыянальная бібліятэка Польшчы, картаграфічны фонд, інв. нумар ZZK 9430.

⁵  Мінск на старадаўніх картах і планах, с. 104–107.

⁶  Гербоўнік беларускай шляхты, Т. 8, Ч. 1, Мінск 2022, с. 674, запісы № 182/88 (Тадэвуш), № 180/88 (Уладзіслаў).

⁷  Цэнтральны дзяржаўны гістарычны архіў у Санкт-Пецярбургу (ЦГИА СПб.), Ф. 492, воп. 2, спр. 5372; Ф. 492, воп. 2, спр. 4721.

⁸  Гербоўнік беларускай шляхты, с. 663–664; J. Kołbuszewska, Tadeusz Korzun (1839–1918), Łódź 2011, с. 82–83.

⁹  Мінскі магістрат і гарадская рада ў дакументах (1919—1920 гг.), укл. А. Дашкевіч, А. Скеп’ян, Мінск 2020, с. 13, 31, 347; Мінск на старадаўніх картах і планах, с. 62–63; Л. Лаўрэш, Мінская электрастанцыя, Маладосць, № 1, 2016, с. 108–113.

¹⁰  Tygodnik Illustrowany, no. 20–21, 1918, с. 254–255.

¹¹  С. Абламейка, Невядомы Менск. Гісторыя зьнікненьня, Кн. 1, 2021, с. 87.

¹²  С. Цемушаў, «Датаванне і абставіны фарміравання Менскай воласці Полацкай зямлі», [у:] Мінск і мінчане. Дзесяць стагоддзяў гісторыі. Да 955-годдзя горада Мінска, Мінск 2023, с. 20–33.

¹³  Р. Баравы, Гістарычная тапаграфія старажытнага Мінска. Агляд крыніц і сучасны стан праблемы, Гістарычна-археалагічны зборнік, № 12, Мінск 1997.

¹⁴  Ю. Заяц, Менск на Свіслачы ў канцы XI–XIII стст. Праблема фарміравання паселішча, [у:] Мінск і мінчане. Дзесяць стагоддзяў гісторыі, Мінск 2008, с. 30.

¹⁵  Брод таксама пазначаны на плане Луцкевіча 1783 года з заўвагай, што пасля павышэння ўзроўню плаціны на млынах узровень вады значна падняўся.

¹⁶  A. Gwagnin, Kronika Sarmacji europejskiej, Кн. 2, Ч. 2, Кraków 1611, с. 112.

¹⁷  М. Ткачёв, Замки Беларуси, Минск 2002, с. 47–54.

¹⁸  Мінск на старадаўніх картах і планах, с. 70–71.

¹⁹  Н. Палтаржыцкая, Назвы вуліц і вулачак Менска ў актах магістрацкіх кніг 1663–1680 гг., [у:] Мінск і мінчане. Дзесяць стагоддзяў гісторыі. Да 955-годдзя горада Мінска, с. 101.

²⁰  Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі (НГАБ), Ф. 1816, воп. 1, спр. 54, с. 1002–1005 verso, цытата па: Н. Палтаржыцкая, Назвы вуліц і вулачак Менска..., с. 104.

²¹  Н. Палтаржыцкая, Назвы вуліц і вулачак Менска..., с. 102. Аўтарка таксама фіксуе назву вуліцы Бурнеўская (ibid., с. 108).

²²  Гэта вынікае з кантэксту архіўных запісаў, звязаных з маёмасцю. Гл.: Н. Палтаржыцкая, Назвы вуліц і вулачак Менска..., с. 108.

²³  Н. Палтаржыцкая, Назвы вуліц і вулачак Менска..., с. 106; У. Пашкевіч, Актавая кніга Мінскага магістрата 1702–1732 гг. як крыніца па сацыяльна-эканамічнай гісторыі горада, [у:] Мінск і мінчане. Дзесяць стагоддзяў гісторыі. Да 955-годдзя горада Мінска, Мінск 2023, с. 114.

²⁴  Н. Палтаржыцкая, Назвы вуліц і вулачак Менска..., с. 109.

²⁵  Ibid., с. 109–110.

²⁶  На сойме 1717 года была ўстаноўлена пастаянная паштовая лінія з Вільні да расійскай мяжы праз Мінск і Магілёў; у 1721 годзе было дазволена наладзіць паштовую сувязь паміж Мінскам і Навагрудкам як гарадамі, у якіх дзейнічаў Трыбунал. Гл.: A. Chmara, A. Jelski, Mińsk, Mińszczyzna,  Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Т. 6, с. 462–463.

²⁷  Упершыню апублікаваны ў: Мінск на старадаўніх картах і планах, с. 60–63.

²⁸  НГАБ, Ф. 1816, воп. 1, спр. 54, цытата па: Н. Палтаржыцкая, Назвы вуліц і вулачак Менска..., с. 108.

²⁹  У гісторыі больш адзначылася постаць Яна Давіда Шэйбы (нар. 1711 – пам. пасля 1763), аптэкара, які ў 1748 годзе атрымаў прывілей на ўтрыманне аптэкі, а пазней служыў сакратаром пошты (з 1758 года), а таксама бурмістрам горада. Вядома таксама, што ў 1782–1783 гадах Леон Шэйба, згаданы на плане, звяртаўся ў Менскі земскі суд па копіі гэтага прывілею, верагодна, у сувязі з перадачай аптэкі нашчадку або сваяку Яна Давіда. Гл.: А. Доўнар, Рэестр дакументаў мінскага бурмістра Яна Давіда Шэйбы, [у:] Мінск і мінчане. Дзесяць стагоддзяў гісторыі, Мінск 2008, с. 99.

³⁰  На плане Луцкевіча пазначаныя толькі нумары пляцаў; спіс жыхароў можна рэканструяваць паводле Inwentarz jurydyk zamkowych 1783 года, які фактычна выконвае ролю эксплікацыі да плана і захоўваецца ў НГАБ, Ф. 1928, воп. 1, спр. 172.

³¹  Aktor WJP. Felix Kublicki Piottuch, Regent Grodzki Wdztwa Mińskiego, Pozwani JOO. XX. Jchmość Albrycht Generał-Major Oyciec, Dominik Porucznik Wóysk W.X. Litt. Syn, Radziwiłłowie, n.d., [s.n.], https://rcin.org.pl/ibl/Content/51892 [доступ 15-04-2026].

Літаратура

Chmara, A., Jelski, A., Mińsk, Mińszczyzna, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Т. 6, 1885.

Gwagnin, A., Kronika Sarmacji europejskiej, Kraków 1611.

Kołbuszewska, J., Tadeusz Korzun (1839–1918), Łódź 2011.

Tygodnik Illustrowany, No.20–21, 1918.

Абламейка, С. Невядомы Менск. Гісторыя зьнікненьня, Кн. 1, Мінск 2021.

Андрэеў, І., Андрэева, В., Растоўцаў, П., Мінск на старадаўніх картах і планах, Мінск 2021.

Боровой, Р., Историческая топография древнего Минска. Обзор источников и современное состояние проблемы, Гістарычна-археалагічны зборнік, № 12, 1997.

Гербоўнік беларускай шляхты, Т. 8, Ч. 1. Мінск 2022.

Доўнар, А., Рэестр дакументаў мінскага бурмістра Яна Давіда Шэйбы, [у:] Мінск і мінчане. Дзесяць стагоддзяў гісторыі. Да 940-годдзя горада, Мінск 2008.

Заяц, Ю., Менск на Свислочи конца XI–XIII вв. Проблема формирования поселенческой структуры, [у:] Мінск і мінчане. Дзесяць стагоддзяў гісторыі. Да 940-годдзя горада. Мінск 2008.

Каталог Минской областной выставки древностей и изящных изделий, сост. А. Иппель. Минск 1918.

Лаўрэш, Л., Мінская электрастанцыя. Маладосць, № 1, 2016.

Мінскі магістрат і гарадская рада ў дакументах (1919–1920), укл. А. Дашкевіч, А. Скеп’ян, Мінск 2020.

Палтаржыцкая, Н., Назвы вуліц і вулачак Менска ў актах магістрацкіх кніг 1663–1680 гг., [у:] Мінск і мінчане. Дзесяць стагоддзяў гісторыі. Да 955-годдзя горада, Мінск 2023.

Пашкевіч, У., Актавая кніга Мінскага магістрата 1702–1732 гг. як крыніца па сацыяльна-эканамічнай гісторыі горада, [у:] Мінск і мінчане. Дзесяць стагоддзяў гісторыі. Да 955-годдзя горада, Мінск 2023.

Темушев, С., Датирование и обстоятельства складывания Менской волости Полоцкой земли, [у:] Мінск і мінчане. Дзесяць стагоддзяў гісторыі. Да 955-годдзя горада, Мінск 2023.

Ткачёв, М., Замки Беларуси, Минск 2002.

Шматаў, В., Ля вытокаў, Спадчына, № 2, 1992.

Архіўныя крыніцы

Цэнтральны дзяржаўны гістарычны архіў у Санкт-Пецярбургу (ЦГИА СПб.): Ф. 492, воп. 2, спр. 5372; Ф. 492, воп. 2, спр. 4721.

Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі (НГАБ): Ф. 1928, воп. 1, спр. 172. Інвентар юрыдык Мінскага замку, 1783.

Галоўны архіў старажытных актаў (AGAD): Zbiór Materiałów Mińskiego Koła Warszawskiego Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości, інв. нумар 1/202/0.

Картаграфічныя крыніцы

Plan miasta Mińska z drugiej połowy XVIII wieku, 1934. Нацыянальная бібліятэка Польшчы, картаграфічныя калекцыі, інв. нумар ZZK 9429.

Plan miasta Mińska i okolic z drugiej połowy XVIII wieku, 1936. Нацыянальная бібліятэка Польшчы, картаграфічныя калекцыі, інв. нумар ZZK 9430.

Karta Graniczna Wiesińskich Dziedzicznych Gruntów Wsiów Lasów…, 1752. НГАБ, Ф. 147, воп. 3, спр. 24857, арк. 199.

Plan mińskich jurydyk zamkowych (план І. Луцкевіча), 1783. Нацыянальны гістарычны музей Беларусі, інв. нумар НД 6796.

План губернскаго города Минска. Сочинён в августе 1793 года., 1793. Расійскі дзяржаўны ваенна-гістарычны архіў (РГВИА), Ф. 846, воп. 16, спр. 22147.